شناخت قرآن(کمالی) صفحه 185

سوم، از ادله مجيزين، آنكه روايت شده كه صحابه قرآن را مي‌خواندند و در تفسير آن اختلاف داشتند، و معلوم است كه همه آنچه را مي‌گفتند از پيغمبر نشنيده بودند و بعضي از آنها اجتهاد خودشان بود، زيرا درباره آن موارد، تفسيري از پيغمبر در دست نداشتند و بايد به استنباط خود رجوع كنند. و اگر بنا بود كه هر گونه قولي درباره قرآن ناروا باشد، هر آينه صحابه با آن مخالفت كرده و در محرّمات وارد شده‌اند، و ما ايشان را از مخالفت و جرأت بر انجام چنين امر خطيري مبرّي مي‌دانيم.

چهارم، از ادله مجيزين، آنكه گويند پيغمبر اكرم (ص) براي ابن عبّاس دعا كرد كه «اللّهمّ فقّهه في الدّين و علّمه التأويل». وقتي معلوم شد در تخصيص ابن عباس به اين دعا فايده‌اي هست، معلوم مي‌شود كه مراد از تأويلي كه پيغمبر (ص) در دعا خواسته، امري است غير از نقل و استماع، و آن تفسير به رأي و اجتهاد است.

پنجم، از دلايل مجيزين، حديث مشهور و مروي از أمير مؤمنان است كه «بخاري» در باب جهل از «ابي جحيفه» نقل كرده كه گفت:

به علي (ع) گفتم: چيزي از وحي، جز آنچه در كتاب خداوند است، هست؟ گفت:

سوگند به آنكه حبّه را شكافت و نطفه را زنده كرد، چيزي نمي‌دانم جز فهمي كه خداوند در قرآن به مردي عطا كند.

«غزّالي» در «احياء العلوم» گويد:

اشتراط سماع در تأويل، باطل است، و براي هر كسي به قدر فهم و عقلش رواست كه در قرآن استنباط كند.

در جاي ديگر گويد:

در فهم معاني قرآن ميدانگاه وسيعي هست، و منقول از ظاهر تفسير منتهاي ادراك تفسير نيست.

توضيح:

بايد دانست كه مطلق بودن حدود فهم صحيح نيست، بلكه چنانچه خواهيم گفت براي استنباط از قرآن، آنهم در مواردي كه استنباط جايز است، حدّاقلي از ادوات فهم لازم است كه بدون آن، استنباط نه صحيح است نه جايز. عقلي كه مي‌تواند از قرآن استنباط كند عقل اكتسابي است، كه دانستن ادوات فهم آن را آماده