شناخت قرآن(کمالی) صفحه 189

منشأ خطا در تفسير

مي‌توان گفت كه خطا در تفسير دو منشأ دارد:

منشأ اول: اخلال به شرايط تفسير در اثر عدم علم به كل يا بعضي از مقدّمات آن، مانند لغت يا اسلوب و يا مأثورات و امثال آنها.

منشأ دوم: آنكه داراي مقدّمات علمي براي تفسير باشد، امّا در اثر داشتن اعتقاد يا غرض خاص قبلي بخواهد عالما عامدا قرآن را بر وفق آن اعتقاد يا غرض تفسير كند، و آن نيز داراي دو صورت است:

صورت اول، آنكه معنايي كه مراد مفسّر است في نفسه صحيح باشد، امّا آيه قرآن دلالتي بر آن نداشته باشد، و بنابر اين خطا در استدلال باشد (نه مدلول). و اين صورت منطبق است بر بسياري از تفاسير واعظان و صوفيان كه قرآن را به معاني صحيحه تفسير مي‌كنند، كه آن معاني مراد از آن آيات نيست. چنانچه «عبد الرّحمن سلمي» در تفسير قوله تعالي: «وَ لَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ ما فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَ لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ما يُوعَظُونَ بِهِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَ أَشَدَّ تَثْبِيتاً» «1» (النّساء: 66) گويد:

اقتلوا انفسكم بمخالفة هواها، او اخرجوا حبّ الدّنيا من قلوبكم.

يا مانند قول «سهل بن عبد اللّه شوشتري» در تفسير قوله تعالي: «وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ» (البقرة: 35)، كه مي‌گويد:

خداوند در حقيقت اراده معني اكل نكرده، بلكه مرادش نهي است از مساكنة و انس همّت با غير خودش.

صورت دوّم، آنكه معنايي كه مراد مفسّر است في نفسه خطا و باطل باشد امّا وي قرآن را حمل بر آن معني باطل، كه دلالتي بر آن ندارد، كند. در اينجا خطا هم در استدلال است و هم در مدلول (مورد ادّعاي مفسّر). و اين صورت منطبق است بر برخي از تفاسير متصوفه، باطنيّة، ظاهريّه، حشويه، زنادقه، و امثال آنها، و اين صورت خود بر دو قسم است: