شناخت قرآن(کمالی) صفحه 193

مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ در فصول سابق گفتيم و دانستيم كه بطور كلي همه قرآن قابل فهم است، و هيچ آيه‌اي در قرآن نيست كه بطور نهايي نامفهوم بماند. «1»

و نيز دانستيم كه بخشي از قرآن براي بخشي از مردم به مجرّد خواندن قابل فهم نيست، بلكه سؤال و تحقيق و فحص براي فهمش لازم است. بنابر اين بخشي از قرآن را بدون رجوع به مصادر فهم قرآن و اهلش نمي‌توان فهميد. در قرآن مجيد به اين مطلب مهمّ تصريح شده و آيات قرآن به محكم و متشابه تقسيم گرديده است، قال اللّه تعالي:

هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ. «2»

(آل عمران: 7) او (خداوند) كسي است كه كتاب را بر تو فرو فرستاد. از آيات آن برخي «محكمات» اند كه آنها اصل و اساس كتاب هستند و برخي «متشابهات» اند. امّا كساني كه در دل‌هايشان تيرگي است، در طلب فتنه و تأويل، از آن آيات كه متشابه است پيروي مي‌كنند، حال آنكه تأويل آن (آيات متشابه) را جز خدا و راسخان در علم نمي‌دانند، هم آنان كه مي‌گويند به آن ايمان آورديم، همه (آيات محكم و متشابه) از نزد خداست.

و جز خردمندان متذكّر نمي‌شوند.

اينك به عنوان مقدمه مي‌گوييم: لفظ، قالب معني است و براي آن ساخته شده تا مفاهيمي را كه انسان در ذهن خود دريافت مي‌كند در اين قالب به ديگران

______________________________
(1) براي تأييد مطلب اضافه بر ادله سابق الذكر اين حديث نيز ياد مي‌شود كه فصل الخطاب است: محاسن، باسناده عن ابي لبيد البحراني، عن ابي جعفر عليه السلام، قال:

فمن زعم انّ كتاب اللّه مبهم فقد هلك و اهلك.

هر كس گمان كند كه كتاب خداوند مبهم است هر آينه هم هلاك شده و ديگران را هم هلاك كرده.

(2) سبب نزول آيه به روايت اصح آن است كه چون نصاراي نجران به حضور پيغمبر اكرم آمدند، گفتند: مگر عيسي عليه السلام، روح اللّه و كلمه او نيست؟ و قصدشان قوله تعالي بود كه: «وَ كَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلي مَرْيَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ» (النساء: 171). پيغمبر فرمود: بلي. ايشان گفتند: ما را بس است. و غرضشان تصحيح عقيده تثليث بود. در صورتي كه تأويلي ناروا به كار مي‌بردند، زيرا محكمات قرآن، مانند قوله تعالي: «إِنَّ مَثَلَ عِيسي عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ» (آل عمران: 59)، و قوله تعالي: «إِنْ هُوَ إِلَّا عَبْدٌ أَنْعَمْنا عَلَيْهِ» (الزخرف: 59).

عقيده تثليث را ابطال مي‌كنند. و در آيه مذكور: «ابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ»، اي تحريفه علي ما يريدون است. و ندانستند يا نخواستند بدانند كه اضافه روح به «اللّه» اضافه تشريفي است مانند بيت اللّه.