شناخت قرآن(کمالی) صفحه 195

همانطور كه قبلا يادآور شديم، پيغمبر اسلام براي تفهيم قوم خود در تبليغ احكام روش تازه‌اي اختراع نكرد، امكان هم نداشت تا براي تفهيم روش تازه‌اي اختراع كند، و نيز لزومي هم نداشته است. بلكه براي تفهيم قوم همان مفردات و تركيبات مورد استعمال زبان عربي را در اسلوب متداول به كار برده است، امّا در اوج فصاحت و بلاغت. و نيز كلام خداوند با همان لغات و تركيبات و اسلوب بر او نازل شده، امّا در حدّ اعجاز و تحدّي، تا در درجه اوّل قوم عرب آن را بفهمند، و بعد اقوام ديگر بوسيله ايشان و زبان ايشان؛ قال اللّه تعالي:

وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ. (ابراهيم: 4) بنابر اين وجود متشابهات در قرآن امري است الزامي و اجتناب‌ناپذير، ناشي از الزامات لغوي، يعني كمبود و نارسايي الفاظ موجود و متداول در برابر فراواني و گسترش معاني.

از ميان عللي كه براي وجود متشابهات در قرآن ياد كرده‌اند اين علّت، يعني الزامات لغوي و اسلوبي، صحيحتر است. علل ديگر هم ياد كرده‌اند كه دو تا از آنها را كه اقر بند ياد مي‌كنيم:

اول، آنكه براي تمحيص قلوب است در تسليم و قبول، اما اين تعليل بايسر و سهولت اسلام سازگار نيست.

دوّم، آنكه براي بعث ذهن بر بحث و تدبّر است، زيرا در استعمال لفظ واحد در صور مختلف، ذهن انسان براي دريافت وجوه مشترك انتزاعي ورزيده مي‌شود، كه خود از مهمّات تكامل انديشه انساني است. اما اين توجيه به علّت بعد از وقوع اشبه است.

تعريف محكم و متشابه‌

تعريف لغوي محكم:

حاكمت و حكمت و احكمت، يعني ردّ و منع كردم. حكمة اللّجام (محرّكة) همان است كه رهوار را از سركشي باز مي‌دارد. در حديث آمده: «احكم اليتيم كما تحكم ولدك»، يعني منع كن يتيم را از فساد همچنانكه فرزند خود را منع مي‌كني.

حاكم كسي است كه ظالم را از ظلم باز مي‌دارد. «احكموا سفهاءكم» يعني سفيهان