شناخت قرآن(کمالی) صفحه 198

سوم، از حيث نظم كلام، مانند قوله تعالي: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلي عَبْدِهِ الْكِتابَ وَ لَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً قَيِّماً» (الكهف: 1) كه تقديرا چنين است:

الحمد للّه الّذي انزل علي عبده الكتاب قيّما و لم يجعل له عوجا.

امّا متشابه از حيث معني، مانند قوله تعالي: «ثُمَّ اسْتَوي إِلَي السَّماءِ» كه ظاهرا افاده تشبيه مي‌كند.

امّا متشابه از حيث لفظ و معني معا، بر پنج قسم است:

اوّل، از حيث كميّت، چون موارد عام و خاص، مانند قوله تعالي: «فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ» كه عام است، اگر احتمال تخصيص در آن برود.

دوّم، از حيث كيفيّت، مانند قوله تعالي: «فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ» كه آيا امر براي وجوب است يا ندب.

سوّم، از حيث زمان در مورد ناسخ و منسوخ، مانند قوله تعالي: «اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ» اگر منسوخ باشد به قوله تعالي: «فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ» (التغابن: 16).

چهارم، از حيث نوعي اجمال و ابهام براي كسي كه قبلا علّت تسميه را ندانسته باشد، مانند قوله تعالي: «إِنَّمَا النَّسِي‌ءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ» «1» (التوبة: 37)، كه هر كس معني «نسي‌ء» را كه از رسوم جاهليت است نداند، آيه براي او متشابه خواهد بود.

پنجم، از حيث شروط صحت و فساد، مانند الفاظ زكوة و صلوة و ديگر منقولات شرعي كه بيان آنها از شارع رسيده است و بدون بيان متشابه مي‌باشند.

آنگاه مي‌گويد: هيچ متشابهي از آنچه گفتيم خارج نيست.

و در آخر گويد:

جميع متشابهات با اقسام آن سه نوع‌اند:

اوّل: آنچه راهي به دانستن آن نيست، مانند وقت قيام ساعت.

دوّم: آنچه براي اهلش راه به دانستن آن هست، مانند كلمه «استوي» در «ثمّ استوي»، كه مراد از آن قهر و استيلا است نه استواي حسّي، و هر عالم به لسان عرب و قواعد آن در مورد مجاز و مشترك، آن را مي‌داند و براي او متشابه از تشابه خارج مي‌شود.

سوّم: آنچه مردّد ما بين دو امر است و علم آن مخصوص خداوند و راسخين در علم