- [اغاز سخن] 1
- پيشگفتار 2
- بخش يكم تعاريف 12
- در اصطلاح علماء تدوين (كه اينجا مورد نياز ماست): 14
- تعريف علم 14
- تعريف قرآن 14
- در اصطلاح حكما: 14
- اشاره 14
- در اصطلاح متكلمين: 14
- تكمله: 15
- تعريف علوم القرآن 15
- تعريف تفسير 16
- ب- تعريف اصطلاحي تفسير: 16
- تعريف تأويل 17
- تذييل: 17
- ب- تعريف اصطلاحي تأويل: 17
- مقايسه ميان موارد استعمال تفسير و تأويل 19
- استعمالات كلمه تأويل در قرآن: 19
- توضيح: 19
- استعمال كلمه تفسير در قرآن: 19
- اشاره 19
- بعضي از موارد استعمال تفسير در اخبار: 23
- بعضي از موارد استعمال تأويل در اخبار 24
- توضيح: 25
- موارد استعمال كلمه تفسير در اقوال صحابه و علما و غيره: 25
- موارد استعمال تأويل در اقوال صحابيان و علماء و غيره: 27
- نتيجه: 28
- تعريف تفسير القرآن و علم التفسير و تفسير 30
- بخش دوّم شناخت اجمالي قرآن 31
- اوصاف قرآن در قرآن و سنّت 32
- نامهاي قرآن در قرآن 32
- رشحهاي از خصايص قرآن 39
- مقاصد قرآن 42
- روشهاي قرآن در هدايت 44
- بخش سوّم قابل فهم بودن قرآن 46
- ادلّه مفهوم بودن قرآن بطور مطلق 49
- اشاره 49
- توضيح: 50
- خاتمه: 54
- دلايل عقلي بر قابل فهم بودن قرآن 55
- پاسخ به يك اشكال: 55
- اشاره 55
- توضيح: 56
- بخش چهارم مصونيّت قرآن از تحريف 57
- توضيح: 58
- صورت دوم- تحريف به تعويض: 59
- صورت اول- تحريف به زياده: 59
- انواع احتمالي تحريف 59
- اشاره 59
- صورت سوم- تحريف به نقيصه: 60
- دلائل عدم تحريف 61
- اشاره 63
- ادله قائلين به تحريف 63
- توضيح: 68
- خاتمه: 71
- بخش پنجم جمع و فراهم ساختن قرآن 73
- كتابت و ضبط قرآن در زمان پيغمبر 74
- اشاره 74
- كاتبان وحي 75
- وسايل نوشتن 76
- تركيب قرآن 78
- ابعاض قرآن [ايه] 79
- ترتيب آيات 80
- توضيح: 80
- توضيح: 82
- ابعاض قرآن سوره. 82
- تبصره: 83
- مئون: 85
- مثاني: 85
- طوال، هفت است: 85
- مفصل: 85
- جمع قرآن در زمان پيغمبر 87
- تبصره: 87
- تكلمه: 91
- جمع خاص أمير المؤمنين علي بن ابيطالب (ع) 92
- توضيح: 92
- توضيح: 93
- جمع قرآن در زمان ابي بكر 96
- تبصره: 97
- توضيح: 97
- تنبيه: 97
- جمع قرآن در زمان عثمان 99
- تنبيه: 99
- تبصره: 102
- تنبيه: 102
- تكمله: 103
- تنبيه: 104
- توضيح: 104
- تكلمه: 104
- بخش ششم قرائات 106
- اشاره 107
- اختلاف قرائات 107
- دوران اول: 108
- دوران دوم: 108
- 1- وجوه اختلاف 108
- توضيح مهم: 110
- توضيح: 110
- توضيح: 111
- قسم اول- علل قهري و الزامي: 111
- 2- علل پيدايش اختلافات 111
- تنبيه: 113
- قسم دوم- اختلافات عمدي: 115
- توضيح: 117
- 1- نظرات نحوي 117
- 2- نظرات كلامي 118
- 3- نظرات سياسي 118
- توضيح مهم: 119
- 3- حدود اختلافات جايز 121
- بررسي روايات سبعة احرف 123
- اشاره 123
- توضيح: 125
- تنبيهات: 128
- تكمله: 131
- تبصره: 133
- تنبيه: 134
- نتيجه: 134
- اشاره 135
- تلاش براي توحيد نصّ 135
- 1- توحيد نص به تمام معني الكلمه: 137
- 2- عدم توحيد نص: 138
- 3- توحيد نص در حد امكان و مقدور: 139
- نتيجه: 141
- مصاحف امام (نمونه) 142
- قرائات و قرّاء 144
- اشاره 144
- منشأ علم قرائات 144
- تكمله: 145
- اشاره 147
- تدوين كنندگان قرائات 147
- توضيح: 149
- شرايط قرائات 149
- اشاره 149
- تنبيه: 151
- 3- آحاد: 152
- اشاره 152
- اقسام قرائات 152
- 2- مشهور: 152
- 1- متواتر: 152
- 5- موضوع: 153
- 6- مدرج: 153
- اشاره 153
- 4- شاذّ: 153
- تواتر قرائات سبع 153
- نتيجه: 158
- اشاره 160
- جواز قرائات در نماز 160
- تنبيه: 161
- خلاصه: 161
- تذكر: 161
- تاريخ قاريان بنام 161
- اشاره 163
- قرّاء سبعه 163
- تبصره: 164
- بخش هفتم اسباب نزول 165
- عموم لفظ و خصوص سبب 168
- 1- سبب عام: 168
- اشاره 168
- اقسام سبب نزول 168
- 2- سبب اصطلاحي: 168
- اسباب نزول، سماعي است نه اجتهادي 170
- اشاره 170
- توضيح مهم: 171
- تنبيه: 172
- اشتباه در اسباب نزول 173
- تكلمه: 174
- بخش هشتم تفسير به رأي 176
- دوّم- فاسد: 177
- اول- صحيح: 177
- دلايل مانعين 178
- ادله مجيزين 183
- اشاره 183
- توضيح مهم: 184
- توضيح: 185
- منشأ خطا در تفسير 189
- بخش نهم محكم و متشابه 192
- توضيح: 194
- تعريف محكم و متشابه 195
- تعريف لغوي متشابه: 196
- تعريفات اصطلاحي: 196
- توضيح: 199
- [نمودار] 200
- تنبيه: 201
- توضيح: 201
- تعريفات متشابه در اخبار 201
- توضيح: 202
- تنبيه: 203
- تنبيه: 205
- توضيح: 205
- تبصره: 206
- تكمله: 208
- راسخون در علم 213
- اشاره 213
- ادله قائلين به معطوفه بودن: 215
- توضيح: 215
- رسوخ در علم چيست؟ 217
- از طرق عامّه: 218
- راسخين در علم كيانند؟ 219
- توضيح: 222
- تكمله: 223
- خلاصه 224
- بخش دهم ظهر و بطن قرآن 226
- اول- از كتاب: 227
- دوم- از سنت: 228
- اشاره 228
- اما دليل عقلي: 235
- تنبيه: 235
- تكمله: 237
- بخش يازدهم نسخ، بداء، تاريخ نزول 238
- اشاره 239
- نسخ 239
- دليل مطلب: 240
- توضيح: 241
- تعريف اصطلاحي نسخ 242
- توضيح: 243
- توضيح: 243
- آراء اهل اديان درباره نسخ 244
- شرايط نسخ 244
- دلايل مجيزين: 245
- دلايل مانعين: 245
- اول- نسخ تلاوت بدون نسخ حكم 247
- دوم- نسخ تلاوت و حكم 247
- وجوه نسخ 247
- نسخ در مرحله وقوع 247
- سوم- نسخ حكم و بقاي تلاوت منسوخ 248
- تنبيه: 249
- فايده نسخ 250
- وجوه نسخ به تقسيم ديگر 251
- اما جواب: 252
- توضيح: 254
- اشاره 255
- مسأله بداء 255
- توضيح: 257
- تاييد بداء از طرق عامه: 260
- تنبيه: 261
- توضيح: 261
- تأييد بداء از طرق خاصّه: 262
- تكمله: 263
- اشاره 265
- ملحق بخش يازدهم تاريخ نزول 265
- تنبيه: 266
- توضيح: 267
- ضوابط مكّي و مدني بودن 267
- توضيح: 269
- وجوه مختلف نزول قرآن 269
- سور مدني: 270
- سور مكي: 270
- بخش دوازدهم مصادر تفسير 271
- اشاره 273
- مصدر اول- قرآن مجيد 273
- توضيح: 274
- مصدر دوم- سنّت 276
- اشاره 276
- توضيح: 277
- توضيح: 281
- تكمله: 282
- طرق اماميّه: 283
- طرق عامّه: 285
- تكمله: 287
- رتبه كتاب و سنّت 291
- تعارض كتاب و سنّت 292
- توضيح: 293
- تكمله: 294
- خاتمه: 295
- اشاره 296
- مصدر سوم- قول صحابي 296
- صحابي كيست؟ 298
- مصدر چهارم- قول تابعي 305
- ارزش قول صحابه در تفسير 305
- توضيح: 305
- بخش سيزدهم شرايط تفسير 307
- اول- علم لغت 308
- قسم اول- علومي كه مفسّر بايد آنها را فرا گيرد، عبارتند از: 308
- توضيح: 309
- تذكر: 309
- دوم- علم صرف 310
- سوّم- علم اشتقاق 310
- چهارم- علم نحو و اعراب 311
- پنجم- علم اسلوب 312
- ششم- علم قرائات 313
- هشتم- علم اصول فقه 314
- هفتم- علم كلام و اصول عقايد با معاني اسماء اللّه 314
- نهم- علم اسباب نزول 314
- قسم دوم- اتخّاذ روش صحيح است 315
- چهاردهم- خلوص نيّت 315
- دهم- علم به ناسخ و منسوخ قرآن 315
- يازدهم- علم الدّرايه 315
- سيزدهم- علم به احوال بشر 315
- دوازدهم- علم به روايات مرفوعه در باب تفسير 315
- اشاره 315
- تذييل: 318
- خلاصه: 318
- ملحق بخش سيزدهم قصص و اسرائيليات 321
- اشاره 321
- تذييل: 325
- تكمله: 326
- بخش چهاردهم مكتب نبوي و عترت 328
- توضيح: 330
- تكمله: 337
- بخش پانزدهم مكتب صحابيان 339
- توضيح: 343
- بخش شانزدهم مكتب تابعين 345
- مدرسه مكه: 347
- مدارس تفسير 347
- اشاره 347
- سعيد بن جبير 348
- مجاهد 349
- مدرسه عراق: 350
- توضيح: 350
- مميّزات تفسير در عهد تابعين 352
- توضيح مهم: 352
- اشاره 352
- توضيح: 354
- بخش هفدهم عوامل گسترش اختلاف در تفسير 355
- يكم- حذف اسناد 357
- دوم- فقد نصوص 358
- اشاره 358
- توضيح: 358
- توضيح: 360
- سوم- پيدايش آراء مذهبي و موافقتهاي سياسي 361
- چهارم- گسترش علوم 370
- هفتم- مسأله رواني نوخواهي 373
- پنجم- پيدايش زندقه و شعوبيگري 373
- ششم- تداخل انواع تفسيرها 373
- هشتم- وضع حديث 374
- بخش هجدهم تدوين تفسير 378
- توضيح 383
- بخش نوزدهم نفوذ رأي در تفسير 385
- تأثيري كه زمان در فهم قرآن داشته است 386
- توضيح: 387
- بخش بيستم مكتب معتزله 392
- تنبيه: 397
- روش تفسير معتزليان 404
- بخش بيست و يكم مكتب باطنيّه و اخوان الصّفا 408
- خروج چشمگير از مرزهاي قانوني تفسير 409
- باطنيان 411
- اشاره 411
- تنبيه: 417
- اخوان الصّفا 420
- بخش بيست و دوّم مكتب صوفيّه 426
- توضيح: 429
- تنبيه: 434
- ابو حامد محمّد غزّالي 437
- محي الدّين ابن عربي 445
- بخش بيست و سوّم مكتب فلاسفه 472
- بخش بيست و چهارم مكتب علمي و اجتماعي در پرتو تمدن جديد 479
- معتزليان جديد 481
- بخش بيست و پنجم مكتب جستجوگران و نوآوران 494
- اشاره 500
- توضيح يكم: 500
- توضيح دوم: 501
- تكمله: 501
- توضيح سوم: 502
- بخش بيست و ششم تفاسير مهم و مفسّران بزرگ 504
- تفاسير عامّه 505
- تفاسير اماميّه اثنا عشريّه 506
- بخش بيست و هفتم تفسير متكامل 508
- بخش بيست و هشتم اعجاز قرآن 520
- اشاره 521
- حرف 521
- توضيح: 523
- تلائم و تنافر حروف: 523
- كلمه 524
- اشاره 524
- توضيح: 525
- توضيح: 527
- اشاره 531
- اعجاز قرآن در محتوي: 531
- توضيح: 541
- اشاره 544
- تحدّي يا هماورد جويي 544
- نكته مهمّ: 545
- تنبيه: 547
- هدايت: 551
- بررسي محتواي قرآن 551
- اشاره 551
- منطق تعليمي قرآن متّكي به فطرت است 554
- دو شرط مبلّغ احكام اللّه: نترسيدن و مزد نگرفتن: 562
- شمول و گسترش هدايت در قرآن: 563
- خير و شرّ، صلاح و فساد: 564
- احسن القول چيست؟: 568
- وجود ايمان بدون عمل صالح قابل تصوّر نيست: 568
- زندگي طيّب و گوارا بهره نيكوكاران است: 570
- حكومت سراسر زمين از آن مؤمنان نيكوكار خواهد بود: 571
- فساد: 572
- اوجه الوجوه هدايت: توحيد و يكتاپرستي: 577
- وجوه هدايت در قرآن مجيد 577
- عدالت 598
- عدالت، امر به معروف و نهي از منكر: 598
- امر به معروف و نهي از منكر 598
- توضيح: 599
- عقل، علم، تفكّر، كشف، امتياز اشرف مخلوقات 599
- خاتمه 605
تنبيه:
مقصود امام (ع)، متشابه قبل از ردّ بر محكم است.
ششم- تفسير علي بن ابراهيم محمّد بن احمد بن ثابت است:
عن الحسن بن محمّد بن سماعة، عن وهب بن جعفر، عن ابي بصير، عن ابي عبد اللّه عليه السلام قال سمعته يقول:
انّ القرآن زاجر و آمر يأمرنا بالجنّة و يزجرنا عن النّار، و فيه محكم و متشابه، فامّا المحكم فيؤمن به و يعمل به و يدين به «1»، و امّا المتشابه فيؤمن به و لا يعمل به؛ و هو قول اللّه: «فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ». و الرّاسخون في العلم آل محمّد (ص). «2»
هفتم- تفسير عيّاشي است:
سئل ابو عبد اللّه عليه السلام عن المحكم و المتشابه، قال: «المحكم ما نعمل به و المتشابه ما اشتبه علي جاهله». «3»
يعني متشابه آن است كه بر جاهلش مشتبه است؛ و اين بهترين دليل است كه متشابهي كه هميشه متشابه باقي بماند در قرآن وجود ندارد، مگر براي جاهل به آن كه نداند چگونه آن را از تشابه خارج كند، يا به علم لازم يا به رجوع به عالمان فن.
هشتم- در تفسير عياشي است:
عن ابي بصير، عن ابي عبد اللّه عليه السلام يقول: «انّ القرآن محكم و متشابه، فامّا المحكم فنؤمن به و نعمل به، و ندين به، و امّا المتشابه فنؤمن به و لا نعمل به؛ و هو قول اللّه: «فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ» و الرّاسخون هم آل محمّد. «3»
______________________________
(1) ظاهرا «يؤمن» و «يعمل» به صيغه غايب مجهول، از سهو كاتب يا چاپ است، و بايد با نون به صيغه مع الغير باشد، به دو دليل: اول آنكه در همه نظاير به صيغه مع الغير آمده است. دوم آنكه اگر به صيغه مجهول غايب باشد به معني المحكم من شأنه ان يعمل به است. «يدين» هم بايد «يدان» باشد به صيغه مجهول غايب.
(2) بحار صد جلدي، ج 92: 18.
(3) همان مأخذ، ج 92: 382.