شناخت قرآن(کمالی) صفحه 208

امّا مرجعيّت همه محكمات به نام «ام الكتاب»، نشانه وحدت موضوعي قرآن است. در اين صورت براي فهم متشابه، و حتي فهم محكم كه گاهي داراي تشابهي نسبي است، بايد فحص كامل در همه محكمات تا سر حدّ امكان به عمل آيد، تا وحدت و انسجام و هماهنگي همه اجزاي قرآن معلوم گردد.

مرحوم «علّامه طباطبايي» در «الميزان» گويد:

هر كس در آيات قرآن از اوّل تا آخر نظر كند مي‌بيند كه هيچ آيه‌اي نيست مگر آنكه در آن دلالتي است بر مدلولي، كه يا واحد است و شناسايي آن از كلام شك و ترديدي ندارد، و يا متكثّر و مردّد كه ضرورة يكي از آنها مراد اللّه است، و گرنه دلالت باطل مي‌شود. و اين معني و مراد واحد با اصول مسلّمه قرآن كه مستنبط از محكمات است اجنبي نيست، مانند مسأله توحيد، بعثت انبياء، معاد و تشريع احكام و امثال آن، بلكه موافق و هماهنگ با آنها است. و عرضه بر همان اصول مسلّمه، مستلزم تشخيص معني مراد از بين معاني متكثّر و محتمل است كه «القرآن يفسّر بعضه بعضا» اشاره به آن است.

و هم چنين حديث مروي از حضرت رضا عليه السلام كه ذيل شماره نهم ضبط كرديم.

تكمله:

بيان مرحوم علّامه از مهمّات مسائل تفسير است. مفسّر بايد در اثر ممارست و تكراري كه حاصلش حضور ذهن در تشخيص كليّات معارف اسلام است، در پيش خود محكي داشته باشد تا هر جا ظاهر قرآن با آن سازگار نيست و متشابه است بتواند مراد را از بين محتملات استنباط كند، و آن محك عبارت است از مفاد جمعي محكمات و مستنبط از هماهنگي همه آنها، و در اين صورت قوله «هنّ امّ الكتاب» براي تفهيم اين مهمّ در حدّ اعجاز است، يعني همه محكمات قرآن با هماهنگي در مقاصد «امّ» و ريشه و مرجع كتاب‌اند.

اصل هر چيزي را «امّ» گويند، و هم چنين اصل، براي تربيت و اصلاح و به معني مبدأ و فرد كامل هم مي‌آيد.

«امّ الكتاب» اصل كتاب است از نظر ريشه، و هم چنين مرجع براي فهم متشابهات، و هم افراد كامله از آيات است.