شناخت قرآن(کمالی) صفحه 213

آورند، گاهي براي رسيدن به غرض خود آنها را ناديده گرفته و بيراهه مي‌روند، همچنانكه دامنه تأويل را تا به محكمات هم مي‌كشانند، مانند آنكه در «إِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ» گويند خداوند محسنين را لمعان داده است (لمع را فعل و محسنين را مفعول آن به حساب آورده‌اند)! مطلب ششم- آيا ابتغاء الفتنه و ابتغاء التّأويل متواردند يا متغاير؟

بنابر آنكه تأويل را به معني تفسير و بيان بگيريم متواردند، زيرا در اين مورد سه وجه متصوّر است:

اوّل، ابتغاء الفتنه مع التأويل.

دوّم، ابتغاء الفتنه بدون التأويل.

سوّم، ابتغاء التّأويل بدون الفتنه.

در اينجا وجه دوّم و سوّم صحيح نيست. اما مورد دوّم، چون سياق آيه مربوط به تأويل نارواست و ابتغاء فتنه در مورد تأويل مقصود است، نه مطلق ابتغاء فتنه. اما مورد سوّم، زيرا زائغ القلب قصدش از ابتغاء تأويل فتنه جويي است و رسيدن به غرض پليد خود. مي‌ماند وجه اوّل، كه ابتغاء الفتنه مع التاويل است، كه در اين صورت هر دو متواردين‌اند، و مراد از اين قسمت آيه بيان حال و عمل زائغين است، كه براي فتنه جويي از غير طريق قانوني قرآن را تأويل مي‌كنند تا با مقاصد نارواي خود تطبيق دهند.

مطلب هفتم- هر دو دسته از زائغين، ضالّ و مضلّند:

اول، آنان كه لفظ را از ظاهر مستحيل منصرف نمي‌كنند، مانند ظاهريّه و مشبّهه، چنانچه در «الرَّحْمنُ عَلَي الْعَرْشِ اسْتَوي» (طه: 5).

دوّم، آنان كه لفظ را از ظاهري كه مراد اللّه است بدون حجّت و برهان مصرف مي‌كنند، مانند باطنيه و بعضي متصوفه، چنانچه گويند مراد از صلاة، محمد (ص) و مراد از صوم، علي (ع) است، و امثال آنها.

راسخون در علم‌

اشاره

اكنون مي‌پردازيم به باقي مقاصد آيه مباركه؛ قوله تعالي: