شناخت قرآن(کمالی) صفحه 227

ما انزل اللّه آية الّا ولها ظهر و بطن.

پيغمبر اكرم (ص) هر چند برخي گمان كرده‌اند اصطلاح ظهر و بطن درباره قرآن از ساخته‌هاي باطنيان است و مستندي در كتاب و سنّت ندارد، اما چنان نيست و بر فرض آنكه باطنيان و ديگر فرقه‌هايي كه «الّذين في قلوبهم زيغ» درباره ايشان صادق است به بهانه اين اصطلاح حدّ اكثر سوء استفاده را كرده باشند، عنواني را كه عقلا و نقلا واقعيّت دارد با اين بهانه نمي‌توان ناديده گرفت، بلكه بايد درباره آن تحقيق نمود و تعريف و حدّ واقعي آن را شناخت. اينك دلايل منقول:

اول- از كتاب:

هر چند الفاظ ظهر و بطن درباره اين عنوان در قرآن مجيد ياد نشده است، اما مدلول و مفادّ و مستنبّط از بسياري آيات قرآن دالّ است بر اينكه قرآن داراي ظهر و بطن است. و قوله تعالي: «وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ» دلالت دارد كه تأويل بخشي از آيات قرآن را جز خداوند و راسخين كسي نمي‌داند، و اين خود همان بطن قرآن است. هم چنين در بسياري از آيات امر به تدبّر در قرآن شده، و كساني كه در قرآن تدبّر نمي‌كنند مورد توبيخ و تبكيت قرار گرفته‌اند، از آن جمله قوله تعالي:

«لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ» كه علّت غايي نزول آيات است، و قوله تعالي: «أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلي قُلُوبٍ أَقْفالُها.»

و معلوم است كه تدّبر غير از فهم سطحي و ابتدايي قرآن است. تدبّر به معني عبرت و اعتبار است. همچنان كه موارد عبرت بسيار است اما عبرت گرفتن كم است چنانچه أمير المؤمنين (ع) فرمايد: «ما أكثر العبر و اقلّ الاعتبار»، تدبّرهم انديشه كردن در سطح ظاهري قرآن است براي فهم معاني عميقتر و عميقتر، و اين خود مطلبي غير قابل