شناخت قرآن(کمالی) صفحه 228

انكار است. تدبّر، چنان كه خواهيم گفت، درجاتي دارد، هر يك از ديگري ژرفتر، كه وحدت معارف اسلامي در اثر همان تدبّرات حاصل مي‌شود، و آن درجات تدبّر منطبق‌اند بر بطون قرآن، لا غير.

«شاطبي» در «موافقات» گويد:

باطن فهمي است از خداوند براي دانستن مراد او. زيرا خداوند مي‌فرمايد: «فَما لِهؤُلاءِ الْقَوْمِ لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً» (النساء: 87) و معني آن چنين است كه مراد خداوند را از خطابش نمي‌فهمند و معني آن نيست كه نفس كلام را نمي‌فهمند.

چگونه چنين باشد و حال آنكه قرآن به زبان ايشان نازل شده اما ايشان از فهم مراد خداوند بهره ندارند. «1»

دوم- از سنت:

اشاره

الف- پيغمبر اكرم (ص) فرمود: خداوند هيچ آيه‌اي نازل نكرد مگر براي آن ظهري و بطني هست، و براي هر حرفي حدّي هست و براي هر حدّي ديدگاهي. «2»

ب- پيغمبر (ص) فرمود: قرآن بر هفت حرف نازل شده است. براي هر حرفي از آن ظهر و بطني هست و براي هر حرفي حدّي و براي هر حدّي ديدگاهي. «3»

ج- امام صادق (ع) فرمود: هيچ امري نيست كه دو نفر در آن اختلاف داشته باشند مگر آنكه اصلي در كتاب براي آن هست، اما عقول رجال به آن نمي‌رسد. «4»

اگر چه در روايت فوق ظهر و بطن، نصّا ذكر نشده است، امّا دلالت دارد بر اينكه آنجا كه اختلافي هست مرجعي براي رفع آن در قرآن هست كه عقول عادي نمي‌تواند آن را دريابد، و اين همان بطن قرآن است كه راسخان بر آن آگاهند.

د- «سماعة» گويد: از امام صادق (ع) شنيدم كه فرمود: به درستي كه خداوند نازل كرد بر شما كتاب راستگوي بخشنده خود را كه در آن خبر شما و خبر ما قبل شما و خبر ما بعد شما و خبر آسمان و خبر زمين هست؛ اگر كسي بيايد و از آنها به شما خبر دهد تعجب مي‌كنيد. «5»

روايت فوق دلالت مي‌كند بر معلوماتي از قرآن كه براي همه مكشوف نيست،

______________________________
(1) مقدمه تفسير قاسمي، ج 1: 51.
(2) التفسير و المفسرون، ج 3: 19.
(3) مقدمه تفسير طبري.
(4) بحار الانوار، ج 92: 100.
(5) همان مأخذ: ج 90.