شناخت قرآن(کمالی) صفحه 236

بطن بر قرآن دستاويزي براي باطنيان و منحرفان است، نمي‌توان اين دو عنوان را ناديده گرفت. و اين عناوين علّت پيدايش باطنيان و منحرفين نيست، زائغين به هر صورت كار خود را انجام مي‌دادند، و بهانه براي بهانه گير هيچوقت قحط و ناياب نخواهد بود.

ديگر آنكه انكار اين عنوان در حكم تعطيل تدبّر و فهم عجايب قرآن است، كه بايد در همه دهور و عصور مورد بحث و تحقيق باشد تا «لا تفني عجائبه» صادق آيد. و هيچ وقت نبايد معارف مستنبطه از قرآن را مرز قطعي بطون قرآن به حساب آورد و آن را غايت مستطاع فهم بشر از قرآن دانست. و با وجود اين بايد همه مراتب بطون و درجات فهم و تدبّر با ظاهر قرآن هماهنگ و مويّد و مصدّق يكديگر باشند. و بايد دانست كه براي جاهل هميشه خطر گمراهي هست، اما عالم مرز شناس هيچ وقت از بهانه و شعبده زائغ القلب گمراه نمي‌شود.

آيات قرآني داراي ظاهري است كه فهم آن براي همه ميّسر است، هر چند نيازمند رجوع به بيانات تفسيري باشد، و در همين حدّ مراد اللّه دانسته مي‌شود، و تكليف عام براي فهم قرآن همين است. و باطني دارد با درجات متفاوت و متفاضل، كه متناسب با درجات علم و عقل اكتسابي است، و درجاتي بالاتر و متفاضل متناسب با علم لدنّي، و علمي كه «نور يقذفه اللّه في قلب من يشاء» در شأن آن است. و همه مصدّق و مؤيّد و مبيّن يكديگرند، و هر مرتبه‌اي از اين مراتب، كه در حديث از آن به حرف تعبير شده (قوله- ص-: «و لكلّ حرف حدّ») داراي مرز خاص و شرايط و مقوّماتي است كه اهلش آن را مي‌داند. و چون اين وجوه حاصله از فهم، مستنبط از عقل فطري و اكتسابي و موهوبي‌اند، براي هر وجهي از آن وجوه مطلّع و ديدگاهي در ادراك مطلق انسان هست كه قول پيغمبر اكرم (ص) «و لكلّ حدّ مطلّع» اشاره به آن است.

پس بايد در شناخت آن حدها و مرزها كوشيد و از ديدگاه و مطلّع خاص تفسير قرآن را بررسي كرد، و كمال دقّت و احتياط را به كار برد تا استنباط و تدبّري مغاير با ظاهر قرآن و محكمات آن و سنّت و عقل و اجماع نباشد و گرنه مردود و ناروا خواهد بود.

«قاسمي» در مقدمه تفسيرش گويد:

هر چه از معاني لسان عرب هست كه فهم قرآن مبتني بر آنهاست داخل در ظاهر است، مانند فرق ميان ضيّق و ضائق، و فرق در ندا به يا ايّها الناس، و بين اذا