شناخت قرآن(کمالی) صفحه 239

ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها.

نسخ‌

اشاره

نسخ در لغت به معني استكتاب «نوشتن» است، و از آن باب است انتساخ و استنساخ. و نيز به معني «نقل و تحويل» است، مانند تناسخ المواريث و الدّهور، و به معني «ازاله»، و از آن باب است: «نسخت الشّمس الظّل». و به همين معني است كه در السنه صحابيان و تابعان بسيار به كار مي‌رفته است. «ولي اللّه دهلوي» در «فوز الكبير» گويد:

يكي از موارد دشوار تفسير كه ساحتش جدا وسيع است همانا شناخت ناسخ و منسوخ است، و بارزترين موارد دشوار ناسخ و منسوخ اختلافي است كه ميان اصطلاح متقدمين و متأخرين در اين مورد است. و آنچه در اثر استقراء كلام صحابه و تابعين معلوم مي‌شود آن است كه ايشان نسخ را در معني لغوي كه ازاله چيزي و جايگزين شدن چيز ديگر به جاي آن است به كار مي‌بردند، نه به اصطلاح اصوليون. نسخ در نزد ايشان ازاله بعضي از اوصاف آيه بود به آيه ديگر، يا به انتهاء مدّت عمل، يا به صرف كلام از معني متبادر به غير متبادر، يا بيان قيدي از قيود، يا تخصيص عام، يا براي فرق منصوص با مقاس عليه، يا ازاله عادتي از عادات جاهليّت و شرايع سابق. در اين صورت باب نسخ در نزد ايشان وسيع بود و جولان عقل در آن بسيار و دايره اختلاف گسترده، و به همين جهت عدد آيات منسوخه را به پانصد رسانده بودند.

چنانچه «ابن عبّاس» در قوله تعالي: «مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لَهُ فِيها ما نَشاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلاها مَذْمُوماً مَدْحُوراً.» (الإسراء: 18)، گفته است كه اين آيه ناسخ است براي قوله تعالي: «مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ وَ مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَ ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ.» (الشوري: 20) در اينجا «نؤته» مطلق است، و در آيه ناسخ مقيد شده به قوله تعالي: «ما نشاء»