شناخت قرآن(کمالی) صفحه 255

حكم ثاني رفع حكم اول باشد.

2- آنكه آيات متصل‌اند، در صورتي كه در نسخ بايد حكم ناسخ متراخي باشد.

و جواب آن است كه اتّصال در نظم دليل عدم تراخي نيست، و وقوع صدقه مكّررا از امير مؤمنان علي عليه السلام خود دليل فاصله و تراخي است. «1»

3- آيه منسوخه، يعني تصدّق قبل از نجوي، داراي مصلحتي است، و نسخ ذي مصلحت جايز نيست.

و جواب آن است كه با آنكه ذكر اين دليل از سيّد بعيد مي‌نمايد، گوييم رفع آن هم مصلحت است براي رفع حرج.

از اينها سست‌تر آنكه گويد وجوب تصدق مقدّم بر نجوي براي آن بود كه شماره نجوي كم شود، زيرا نجوي مورث بدگماني بود. «2»

از علماي معتزلي، «ابو مسلم اصفهاني» منكر وقوع نسخ بود، و او هم ملزم بود به تأويل همه آيات منسوخه، و از آنجمله در آيه بالا گفته بود كه زوال حكم در آن به زوال سبب است نه به آيه متأخر، زيرا سبب وجوب تصدق متمايز شدن مؤمنين بود از منافقين.

معلوم است كه اين سخن سخت باطل است، و خود امير مؤمنان علي عليه السلام آن را نمي‌پذيرد كه خودش تنها مؤمن باشد و باقي مسلمانان همه منافق، زيرا كسي جز او عمل به اين حكم نكرده بود. «3»

مسأله بداء

اشاره

با وجود آنكه مسأله بداء از مسائل علم كلام است و ذكر آن در علوم القرآن موردي ندارد، اما به دو علّت در اينجا به طور اختصار از آن ياد مي‌كنيم:

______________________________
(1) مفسرين اجماع دارند در اينكه عامل به اين حكم فقط علي عليه السلام بوده و خودش فرمود: «آية في القرآن لم يعمل بها احد قبلي و لن يعمل بها احد بعدي و ذكر الآية المنسوخة قال فبي خفّف اللّه عن هذه الامّة».- النسخ في القرآن، دكتر مصطفي زيد، ج 1: 272.
(2) تنزيه تنزيل: 43.
(3) النسخ في القرآن: 271.