شناخت قرآن(کمالی) صفحه 256

اول آنكه فهم كامل نسخ ميسّر نمي‌شود جز به فهم بداء، زيرا در بسياري از موارد با هم وجه مشترك دارند.

دوم آنكه يكي از نارواترين تهمت‌هايي كه علماي عامّه، حتي در قرن معاصر، بر اماميّه مي‌زنند همين مسأله بداء است، و با وجود آنكه كتاب‌هاي عقايد ما كه در دسترس است كذب و بهتان ايشان را ثابت مي‌كند، گويي حيفشان مي‌آيد سنگري را كه ساليان دراز در آن موضع گرفته و در نظر جهّال خود مورد اعجاب قرار داده‌اند ويران سازند.

بداء- ممدودا- در لغت به دو معني مي‌آيد:

اوّل، ظهور بعد از خفا، مانند قوله تعالي:

وَ بَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ ما لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ. (الزمر: 74) و آشكار شد از خدا براي ايشان چيزي كه گمان نمي‌كردند.

دوّم، پيدايش رأي تازه‌اي كه قبلا موجود نبوده است، قوله تعالي:

ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما رَأَوُا الْآياتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّي حِينٍ. (يوسف: 35) و آشكار شد براي آنان بعد از آنكه آيات را ديدند كه او (: يوسف) را تا مدتي زنداني كنند.

مي‌بينيم كه اين دو معني متقارب‌اند.

بداء، به هر دو معني، بر خداوند جايز نيست، زيرا او، ازلا و ابدا عالم به جميع امور است و علم او حادث نيست؛ در صورتي كه بداء، به هر دو معني، مستلزم حدوث علم است، تعالي اللّه عن ذلك علوا كبيرا.

و نيز اگر كسي نسخ را به همين معاني به شمار آرد، ضالّ و مضلّ است، بلكه خداوند در ازل عالم به منسوخ و ناسخ، و عالم به مصلحت آنها است. و معلوم است كه مصلحت درباره ازمنه و اشخاص چه بسا متفاوت است، و نسخ به معني اظهار علم است نه حدوث علم. و اگر كسي بداء را به معني نسخ بگيرد صحيح نيست و خلاف لغت است و اصطلاحي در اين باره ثابت نشده هر چند از جهاتي مشابه باشند؛ چنانچه «مير داماد» به نقل «ملا صدرا» گويد:

معني اصطلاحي بداء در تكوينيات مانند نسخ است در تشريعيات: گويي نسخ، بدائي