شناخت قرآن(کمالی) صفحه 257

است تشريعي و بداء نسخي است تكويني. «1»

اما قصد او تصحيح معني بداء به دو وجه مذكور در فوق درباره خداوند نيست (نه ظهور بعد از خفا و نه حدوث رأي جديد بعد از عدم) و ظهور بعد از خفا در شأن مكلف است نه خداوند و در آيه مباركه «يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ» (الرّعد: 39)، مراد آن است كه خداوند از شرايع و خلق خود، آنچه را بخواهد بر وفق علم و اراده و حكمت ازلي خود تغيير مي‌دهد، و علم خداوند تغيير نمي‌كند. تغيير در معلوم است نه در علم، به دليل «وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ» كه مرجع ثابت است و محو و اثبات در آن راه ندارد، بلكه محو و اثبات بر وفق آن واقع مي‌شود: خداوند شريعتي را محو مي‌كند و به جاي آن شريعتي را اثبات مي‌كند، حكمي را محو، و حكمي ديگر را اثبات مي‌نمايد، مرضي را مي‌برد و صحّتي را مي‌آورد، فقري را مي‌برد و غنايي را مي‌آورد، حياتي را مي‌برد و موتي را مي‌آورد. قدرت خداوند در خلق و تشريعات، تغيير و تبديل مي‌آورد، امّا خودش حق يگانه است كه تغيير و تبديلي در او نيست، و در علم او محو و اثبات راه ندارد. به طور خلاصه، تبديل در مخلوق و معلوم است نه در خلق و علم.

توضيح:

بايد دانست كه محو عبارت است از اعدام امر موجود، و اثبات عبارت است از ايجاد امر معدوم؛ چنانچه در توحيد صدوق از حضرت صادق (ع) روايت شده كه درباره آيه: «يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ» فرمود:

و هل يمحوا اللّه الّا ما كان، و هل يثبت الّا ما لم يكن؟ «2» آيا خداوند محو مي‌كند چيزي را مگر آنكه بوده باشد و آيا اثبات مي‌كند چيزي را مگر آنكه نباشد؟

بنابر اين در لوح محو و اثبات (اگر اصطلاح لوح درباره آن صحيح باشد) يا در عالم محو و اثبات، احكام مشروطند، چنانچه خداوند متعال در قرآن مجيد فرمايد:

______________________________
(1) ملا صدرا، شرح اصول كافي، باب البداء.
(2) بحار، ج 4: 118.