شناخت قرآن(کمالی) صفحه 260

ظهور علم بعد از جهل درباره خداوند مستحيل مي‌دانند.

ديگر آنكه، بداء به معني تغيير و تبديل مشروط در قضاء ازلي، امري است كه هم از طرق عامّه و هم از طرق خاصّه، چه مستقيما به وسيله روايات و چه غير مستقيم در ادعيه و غير آن، مورد قبول و تأييد واقع شده است.

تاييد بداء از طرق عامه:

اشاره

متن بيان «آلوسي»، شيخ الاسلام بغداد و مفسّر را از تفسير «روح المعاني» مي‌آوريم كه به تنهايي براي دليل مدّعا كفايت مي‌كند؛ مي‌گويد:

نسخه‌اي از يكي از افاضل ديدم كه بعدا در حادثه بغداد از دست دادم، و اين مسأله در آن بود: هيچ چيز نيست مگر آنكه تغيير و تبديل آن ممكن است، حتي قضاء ازلي، و به اموري استدلال كرده بود، از آن جمله:

1- دعاي «ثابت» از پيغمبر (ص) در قنوت: «وقني شرّ ما قضيت»، كه در آن طلب حفظ از قضاء ازلي شد. اگر تغيير آن ناممكن بود، روا نبود پيغمبر (ص) آن را طلب كند.

2- حديث «ثابت تراويح»، كه وقتي همه حاضر و منتظر بودند كه پيغمبر (ص) بيايد و اقامه نماز كند و نيامد و فرمود: «خشيت ان تفرض عليكم فتعجزوا عنها» «1» و مي‌دانيم اگر قضاي ازلي قابل تغيير نباشد اين خشيت موردي ندارد، زيرا اگر قضاء ازلي به فرض آن سبقت گرفته باشد و تغيير آن ناممكن باشد ناچار مفروض ميشود، و اگر قضاء ازلي به فرض آن سبقت نگرفته باشد و تغيير قضاء ازلي ناممكن باشد محال است كه مفروض گردد.

3- حديث فرض صلوات در ليلة المعراج، كه ظهور دارد در سبق قضاء به فرض صلوات خمس و لا غير. پس اگر تغيير قضا ناممكن باشد بعد از علم به آن خشيت در مورد فرض جديدي در صلوات لغو خواهد بود. «2»

4- حديث «ثابت» از پيغمبر (ص) كه در شبي طوفاني نمي‌خوابيد و ميفرمود مي‌ترسم قيامت بر پا شود. اين ترس بدون تغيير قضاي ازلي بي‌مورد است، زيرا پيش از قيامت حوادثي بايد روي مي‌داد كه روي نداده بود، مانند خروج دجّال و ظهور حضرت مهدي (عج). بنابر اين اگر پيغمبر (ص) مي‌دانست كه قضاء ازلي غير قابل تغيير است ترس او بي‌مورد بود «3».

______________________________
(1) اخرجه الخمسة الّا ابا داود: تيسير الوصول 4: 287.
(2) فرض صلوات در حديث معراج از طرق خاصه و عامه.
(3) اخبار اشراط الساعة از طرق خاصه و عامه حاوي مطلب است.