شناخت قرآن(کمالی) صفحه 266

مي‌كند، و وسيله عمده‌اي براي فهم كلي قرآن است.

«قاضي ابو بكر» در كتاب «انتصار» گويد:

سخن از مكّي و مدني بودن از صحابيان است نه از پيغمبر (ص)، زيرا به پيغمبر (ص) چنين فرماني داده نشده بود تا آنها را از هم جدا سازد و اين سخن از واجبات دين نيست، مگر آنجا كه اهل علم بايد ناسخ و منسوخ را بدانند، و اين مطلب بدون نصّ پيغمبر هم دانسته مي‌شود.

تنبيه:

در باب مكّي بودن و مدني بودن بخشي از سور و آيات، ميان علما اختلاف است و دليل قاطعي براي غالب آنها نيست، حتي گاهي سياق و اسلوب بر خلاف قول علماي فن است. مثلا در سوره انعام بعضي گفته‌اند همه آن مكّي است، و اين ارجح است، و بعضي قسمتي از آن را مدني مي‌دانند، از آنجمله سه آيه ذيل را:

1- وَ يَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ. (22)

2- ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وَ اللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ. (23)

3- انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلي أَنْفُسِهِمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ. (24)

بعضي دو آيه اوّل را مكّي و سوّمي را مدني مي‌دانند، در صورتي كه سياق و اسلوب و توالي حكم مي‌كند كه هر سه مكّي باشند. هم چنين در همين سوره دو آيه متوالي النظم است:

وَ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَ غَيْرَ مَعْرُوشاتٍ وَ النَّخْلَ وَ الزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُكُلُهُ وَ الزَّيْتُونَ وَ الرُّمَّانَ مُتَشابِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَ آتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ* وَ مِنَ الْأَنْعامِ حَمُولَةً وَ فَرْشاً كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ. (141- 142)

برخي گفته‌اند اوّلي مدني است و دوّمي مكي. و معلوم است كه غالب اين مناقشات در اثر استنباطات شخصي است، چنانچه منشأ توهّم مدني بودن آيه 141 كه جمله: وَ آتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ در آن است، اين است كه چون تشريع حكم زكوة در مدينه بوده گمان كرده‌اند آيه ناظر به وجوب زكوة است، در اين صورت مدني است.