شناخت قرآن(کمالی) صفحه 28

معلوم مي‌شود كلمه تاويل در زمان ابي حيان در پيش فرقه باطنيه معني لغوي خود را از دست داده، و براي تفسيرهاي نارواي خودشان مصطلح شده است. اما اينكه آغاز شيوع اين اصطلاح فرقه‌اي، نه اصطلاح علمي عام، چه وقت بوده، هنوز بر ما معلوم نيست. اما به هر حال و في الجمله معلوم شد كه در عهود متأخر، كلمه تأويل، معناي لغوي شايع و متبادر خود را از دست داده و جنبه اصطلاحي پيدا كرده است، مانند اصطلاح بالا، و اصطلاحات ديگر كه درباره آنها سخن خواهيم گفت.

نتيجه:

از ملاحظه مجموع اين استعمالات در ازمنه مختلف معلوم مي‌شود:

1- تفسير به معني مطلق ايضاح و تبيين، و هم چنين بيان مراد و غايت الامر.

2- تفسير به معني تأويل غامض، كه ندرة استعمال شده است.

3- تفسير به اين معني:

ايضاح كلام اللّه مستندا بكلام اللّه و بالسّنّة، سواء كان موافقا لظاهر الكلام أم غير موافق، فهو اذا دليل مراد اللّه تعالي من كلامه.

4- استعمال تفسير در مقابل تنزيل.

5- استعمال تفسير به جاي تأويل.

6- استعمال تأويل به جاي تفسير.

7- استعمال تأويل در مقابل تنزيل.

8- تأويل به معني رأي دلخواه و باطل درباره متشابهات قرآن.

9- تأويل به معني مراد، عاقبت، واقع.

10- تأويل به معني تعبير خواب.

11- تأويل به معني قصديابي.

12- استعمال تأويل در موردي كه فهم قرآن محتاج به اثر نباشد:

فليس يحتاج الي تفسير اكثر من تأويلها كقوله تعالي: «حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ».

13- تأويل به معني اعجب التفسير.

14- تأويل به معني مستنبط.

15- تأويل به معني ترجيح محتمل مرجوع اما با دليل.