- [اغاز سخن] 1
- پيشگفتار 2
- بخش يكم تعاريف 12
- در اصطلاح علماء تدوين (كه اينجا مورد نياز ماست): 14
- اشاره 14
- در اصطلاح متكلمين: 14
- تعريف قرآن 14
- تعريف علم 14
- در اصطلاح حكما: 14
- تكمله: 15
- تعريف علوم القرآن 15
- ب- تعريف اصطلاحي تفسير: 16
- تعريف تفسير 16
- تعريف تأويل 17
- تذييل: 17
- ب- تعريف اصطلاحي تأويل: 17
- مقايسه ميان موارد استعمال تفسير و تأويل 19
- استعمالات كلمه تأويل در قرآن: 19
- اشاره 19
- توضيح: 19
- استعمال كلمه تفسير در قرآن: 19
- بعضي از موارد استعمال تفسير در اخبار: 23
- بعضي از موارد استعمال تأويل در اخبار 24
- توضيح: 25
- موارد استعمال كلمه تفسير در اقوال صحابه و علما و غيره: 25
- موارد استعمال تأويل در اقوال صحابيان و علماء و غيره: 27
- نتيجه: 28
- تعريف تفسير القرآن و علم التفسير و تفسير 30
- بخش دوّم شناخت اجمالي قرآن 31
- نامهاي قرآن در قرآن 32
- اوصاف قرآن در قرآن و سنّت 32
- رشحهاي از خصايص قرآن 39
- مقاصد قرآن 42
- روشهاي قرآن در هدايت 44
- بخش سوّم قابل فهم بودن قرآن 46
- ادلّه مفهوم بودن قرآن بطور مطلق 49
- اشاره 49
- توضيح: 50
- خاتمه: 54
- اشاره 55
- پاسخ به يك اشكال: 55
- دلايل عقلي بر قابل فهم بودن قرآن 55
- توضيح: 56
- بخش چهارم مصونيّت قرآن از تحريف 57
- توضيح: 58
- انواع احتمالي تحريف 59
- اشاره 59
- صورت دوم- تحريف به تعويض: 59
- صورت اول- تحريف به زياده: 59
- صورت سوم- تحريف به نقيصه: 60
- دلائل عدم تحريف 61
- اشاره 63
- ادله قائلين به تحريف 63
- توضيح: 68
- خاتمه: 71
- بخش پنجم جمع و فراهم ساختن قرآن 73
- كتابت و ضبط قرآن در زمان پيغمبر 74
- اشاره 74
- كاتبان وحي 75
- وسايل نوشتن 76
- تركيب قرآن 78
- ابعاض قرآن [ايه] 79
- ترتيب آيات 80
- توضيح: 80
- توضيح: 82
- ابعاض قرآن سوره. 82
- تبصره: 83
- طوال، هفت است: 85
- مئون: 85
- مثاني: 85
- مفصل: 85
- جمع قرآن در زمان پيغمبر 87
- تبصره: 87
- تكلمه: 91
- جمع خاص أمير المؤمنين علي بن ابيطالب (ع) 92
- توضيح: 92
- توضيح: 93
- جمع قرآن در زمان ابي بكر 96
- توضيح: 97
- تنبيه: 97
- تبصره: 97
- تنبيه: 99
- جمع قرآن در زمان عثمان 99
- تبصره: 102
- تنبيه: 102
- تكمله: 103
- تكلمه: 104
- توضيح: 104
- تنبيه: 104
- بخش ششم قرائات 106
- اختلاف قرائات 107
- اشاره 107
- دوران دوم: 108
- 1- وجوه اختلاف 108
- دوران اول: 108
- توضيح: 110
- توضيح مهم: 110
- 2- علل پيدايش اختلافات 111
- قسم اول- علل قهري و الزامي: 111
- توضيح: 111
- تنبيه: 113
- قسم دوم- اختلافات عمدي: 115
- توضيح: 117
- 1- نظرات نحوي 117
- 2- نظرات كلامي 118
- 3- نظرات سياسي 118
- توضيح مهم: 119
- 3- حدود اختلافات جايز 121
- بررسي روايات سبعة احرف 123
- اشاره 123
- توضيح: 125
- تنبيهات: 128
- تكمله: 131
- تبصره: 133
- نتيجه: 134
- تنبيه: 134
- اشاره 135
- تلاش براي توحيد نصّ 135
- 1- توحيد نص به تمام معني الكلمه: 137
- 2- عدم توحيد نص: 138
- 3- توحيد نص در حد امكان و مقدور: 139
- نتيجه: 141
- مصاحف امام (نمونه) 142
- منشأ علم قرائات 144
- قرائات و قرّاء 144
- اشاره 144
- تكمله: 145
- اشاره 147
- تدوين كنندگان قرائات 147
- شرايط قرائات 149
- اشاره 149
- توضيح: 149
- تنبيه: 151
- اقسام قرائات 152
- 3- آحاد: 152
- اشاره 152
- 2- مشهور: 152
- 1- متواتر: 152
- اشاره 153
- 4- شاذّ: 153
- 6- مدرج: 153
- تواتر قرائات سبع 153
- 5- موضوع: 153
- نتيجه: 158
- اشاره 160
- جواز قرائات در نماز 160
- تنبيه: 161
- تذكر: 161
- تاريخ قاريان بنام 161
- خلاصه: 161
- قرّاء سبعه 163
- اشاره 163
- تبصره: 164
- بخش هفتم اسباب نزول 165
- اقسام سبب نزول 168
- اشاره 168
- 2- سبب اصطلاحي: 168
- عموم لفظ و خصوص سبب 168
- 1- سبب عام: 168
- اسباب نزول، سماعي است نه اجتهادي 170
- اشاره 170
- توضيح مهم: 171
- تنبيه: 172
- اشتباه در اسباب نزول 173
- تكلمه: 174
- بخش هشتم تفسير به رأي 176
- دوّم- فاسد: 177
- اول- صحيح: 177
- دلايل مانعين 178
- اشاره 183
- ادله مجيزين 183
- توضيح مهم: 184
- توضيح: 185
- منشأ خطا در تفسير 189
- بخش نهم محكم و متشابه 192
- توضيح: 194
- تعريف محكم و متشابه 195
- تعريفات اصطلاحي: 196
- تعريف لغوي متشابه: 196
- توضيح: 199
- [نمودار] 200
- تعريفات متشابه در اخبار 201
- تنبيه: 201
- توضيح: 201
- توضيح: 202
- تنبيه: 203
- تنبيه: 205
- توضيح: 205
- تبصره: 206
- تكمله: 208
- راسخون در علم 213
- اشاره 213
- توضيح: 215
- ادله قائلين به معطوفه بودن: 215
- رسوخ در علم چيست؟ 217
- از طرق عامّه: 218
- راسخين در علم كيانند؟ 219
- توضيح: 222
- تكمله: 223
- خلاصه 224
- بخش دهم ظهر و بطن قرآن 226
- اول- از كتاب: 227
- اشاره 228
- دوم- از سنت: 228
- اما دليل عقلي: 235
- تنبيه: 235
- تكمله: 237
- بخش يازدهم نسخ، بداء، تاريخ نزول 238
- اشاره 239
- نسخ 239
- دليل مطلب: 240
- توضيح: 241
- تعريف اصطلاحي نسخ 242
- توضيح: 243
- توضيح: 243
- آراء اهل اديان درباره نسخ 244
- شرايط نسخ 244
- دلايل مجيزين: 245
- دلايل مانعين: 245
- اول- نسخ تلاوت بدون نسخ حكم 247
- دوم- نسخ تلاوت و حكم 247
- وجوه نسخ 247
- نسخ در مرحله وقوع 247
- سوم- نسخ حكم و بقاي تلاوت منسوخ 248
- تنبيه: 249
- فايده نسخ 250
- وجوه نسخ به تقسيم ديگر 251
- اما جواب: 252
- توضيح: 254
- اشاره 255
- مسأله بداء 255
- توضيح: 257
- تاييد بداء از طرق عامه: 260
- تنبيه: 261
- توضيح: 261
- تأييد بداء از طرق خاصّه: 262
- تكمله: 263
- اشاره 265
- ملحق بخش يازدهم تاريخ نزول 265
- تنبيه: 266
- توضيح: 267
- ضوابط مكّي و مدني بودن 267
- وجوه مختلف نزول قرآن 269
- توضيح: 269
- سور مكي: 270
- سور مدني: 270
- بخش دوازدهم مصادر تفسير 271
- اشاره 273
- مصدر اول- قرآن مجيد 273
- توضيح: 274
- مصدر دوم- سنّت 276
- اشاره 276
- توضيح: 277
- توضيح: 281
- تكمله: 282
- طرق اماميّه: 283
- طرق عامّه: 285
- تكمله: 287
- رتبه كتاب و سنّت 291
- تعارض كتاب و سنّت 292
- توضيح: 293
- تكمله: 294
- خاتمه: 295
- اشاره 296
- مصدر سوم- قول صحابي 296
- صحابي كيست؟ 298
- ارزش قول صحابه در تفسير 305
- مصدر چهارم- قول تابعي 305
- توضيح: 305
- بخش سيزدهم شرايط تفسير 307
- اول- علم لغت 308
- قسم اول- علومي كه مفسّر بايد آنها را فرا گيرد، عبارتند از: 308
- تذكر: 309
- توضيح: 309
- سوّم- علم اشتقاق 310
- دوم- علم صرف 310
- چهارم- علم نحو و اعراب 311
- پنجم- علم اسلوب 312
- ششم- علم قرائات 313
- نهم- علم اسباب نزول 314
- هفتم- علم كلام و اصول عقايد با معاني اسماء اللّه 314
- هشتم- علم اصول فقه 314
- دهم- علم به ناسخ و منسوخ قرآن 315
- چهاردهم- خلوص نيّت 315
- يازدهم- علم الدّرايه 315
- سيزدهم- علم به احوال بشر 315
- قسم دوم- اتخّاذ روش صحيح است 315
- اشاره 315
- دوازدهم- علم به روايات مرفوعه در باب تفسير 315
- تذييل: 318
- خلاصه: 318
- ملحق بخش سيزدهم قصص و اسرائيليات 321
- اشاره 321
- تذييل: 325
- تكمله: 326
- بخش چهاردهم مكتب نبوي و عترت 328
- توضيح: 330
- تكمله: 337
- بخش پانزدهم مكتب صحابيان 339
- توضيح: 343
- بخش شانزدهم مكتب تابعين 345
- مدرسه مكه: 347
- اشاره 347
- مدارس تفسير 347
- سعيد بن جبير 348
- مجاهد 349
- توضيح: 350
- مدرسه عراق: 350
- توضيح مهم: 352
- اشاره 352
- مميّزات تفسير در عهد تابعين 352
- توضيح: 354
- بخش هفدهم عوامل گسترش اختلاف در تفسير 355
- يكم- حذف اسناد 357
- توضيح: 358
- دوم- فقد نصوص 358
- اشاره 358
- توضيح: 360
- سوم- پيدايش آراء مذهبي و موافقتهاي سياسي 361
- چهارم- گسترش علوم 370
- پنجم- پيدايش زندقه و شعوبيگري 373
- هفتم- مسأله رواني نوخواهي 373
- ششم- تداخل انواع تفسيرها 373
- هشتم- وضع حديث 374
- بخش هجدهم تدوين تفسير 378
- توضيح 383
- بخش نوزدهم نفوذ رأي در تفسير 385
- تأثيري كه زمان در فهم قرآن داشته است 386
- توضيح: 387
- بخش بيستم مكتب معتزله 392
- تنبيه: 397
- روش تفسير معتزليان 404
- بخش بيست و يكم مكتب باطنيّه و اخوان الصّفا 408
- خروج چشمگير از مرزهاي قانوني تفسير 409
- باطنيان 411
- اشاره 411
- تنبيه: 417
- اخوان الصّفا 420
- بخش بيست و دوّم مكتب صوفيّه 426
- توضيح: 429
- تنبيه: 434
- ابو حامد محمّد غزّالي 437
- محي الدّين ابن عربي 445
- بخش بيست و سوّم مكتب فلاسفه 472
- بخش بيست و چهارم مكتب علمي و اجتماعي در پرتو تمدن جديد 479
- معتزليان جديد 481
- بخش بيست و پنجم مكتب جستجوگران و نوآوران 494
- توضيح يكم: 500
- اشاره 500
- توضيح دوم: 501
- تكمله: 501
- توضيح سوم: 502
- بخش بيست و ششم تفاسير مهم و مفسّران بزرگ 504
- تفاسير عامّه 505
- تفاسير اماميّه اثنا عشريّه 506
- بخش بيست و هفتم تفسير متكامل 508
- بخش بيست و هشتم اعجاز قرآن 520
- اشاره 521
- حرف 521
- توضيح: 523
- تلائم و تنافر حروف: 523
- اشاره 524
- كلمه 524
- توضيح: 525
- توضيح: 527
- اعجاز قرآن در محتوي: 531
- اشاره 531
- توضيح: 541
- تحدّي يا هماورد جويي 544
- اشاره 544
- نكته مهمّ: 545
- تنبيه: 547
- اشاره 551
- بررسي محتواي قرآن 551
- هدايت: 551
- منطق تعليمي قرآن متّكي به فطرت است 554
- دو شرط مبلّغ احكام اللّه: نترسيدن و مزد نگرفتن: 562
- شمول و گسترش هدايت در قرآن: 563
- خير و شرّ، صلاح و فساد: 564
- احسن القول چيست؟: 568
- وجود ايمان بدون عمل صالح قابل تصوّر نيست: 568
- زندگي طيّب و گوارا بهره نيكوكاران است: 570
- حكومت سراسر زمين از آن مؤمنان نيكوكار خواهد بود: 571
- فساد: 572
- اوجه الوجوه هدايت: توحيد و يكتاپرستي: 577
- وجوه هدايت در قرآن مجيد 577
- عدالت، امر به معروف و نهي از منكر: 598
- عدالت 598
- امر به معروف و نهي از منكر 598
- توضيح: 599
- عقل، علم، تفكّر، كشف، امتياز اشرف مخلوقات 599
- خاتمه 605
(فانظروا كيف تخلفوني فيهما).
بما تخلّفوني فيهما. تحفظوني فيهما. فاتّقوا اللّه و انظروا. فانظروا كيف تلحقوابي فيهما. بم تلحقوا. بما تلحقوا. ماذا تلحقوا. ما تخلفوني فيهما.
(فلا تسبقوهم فتهلكوا. و لا تعلّموهم فانّهم اعلم منكم. فاستمسكوا بهما و لا تضلّوا.
إنّي فرطكم و انّكم تبعي و توشكون ان تردّوا عليّ الحوض، و أسألكم حين تردّون عليّ عن ثقلي كيف خلفتموني فيهما).
سائلكم. إنّي سائلكم. حين تردّون عليّ. عن الثّقلين. إن اللّه سائلي وسائلكم.
فماذا انتم قائلون. إني لكم فرط. و انتم واردون عليّ الحوض. فانظروا كيف تخلفوني في الثّقلين.
(ثمّ اخذ بيد عليّ، و قال: هذا عليّ مع القرآن، و القرآن مع عليّ، خليفتان بصيرتان لا تفترقان).
تكمله:
چون تصريح به معيّت علي با قرآن از طرق اماميّه ذكر شده، براي تكميل و تبرّك، متن حديث منقول از طرق عامّه را كه در جاي خود بسيار جالب است، ياد ميكنم:
نقلا از «فرائد السّمطين» اثر «حمويني»، نسخه خطي كتابخانه دار التبليغ قم، مرقّم به رقم 6:
حدّثنا الحاكم، قال انبأنا السّيد ابو القاسم محمّد بن احمد بن مهدي الحنبلي، قال انبأنا السيّد ابو طالب محيي بن الحسين، قال انبأنا محمّد بن علي العبدلي، قال انبأنا محمّد بن يزداد، قال انبأنا يعقوب بن اسحق و محمّد بن ابي سهل، قال حدّثنا ابو عمرو، قال حدّثنا الحارث، قال حدّثني يحيي بن العلاء الاسلمي، قال حدّثنا عمرو بن يزيد، قال حدّثنا عبد اللّه بن حنظلة بن شهر بن حوشب، قال: كنت عند امّ سلمة إذ استأذن رجل فقالت له: من انت؟ قال: انا أبو ثابت مولي عليّ. فقالت امّ سلمة: مرحبا بك يا أبا ثابت، ادخل. فدخل فرحبت به، ثمّ قالت: يا أبا ثابت، اين طار قلبك حين طارت القلوب مطائرها؟ قال: مع عليّ. قالت: وفقت، و الّذي نفسي بيده لقد سمعت رسول اللّه (ص) يقول: «عليّ مع الحقّ و القرآن، و الحقّ و القرآن مع عليّ، و لن يفترقا حتّي يردا عليّ الحوض.
«عبد الله بن حنظلة بن شهر بن حوشب» نقل ميكند كه نزد امّ سلمه بودم كه مردي اجازه خواست. گفتش كيستي؟ گفت ابو ثابت غلام علي (ع). امّ سلمه گفت مرحبا به تو، داخل شو. او داخل شد و امّ سلمه او را احترام كرد. آنگاه به او گفت: اي ابا ثابت