- [اغاز سخن] 1
- پيشگفتار 2
- بخش يكم تعاريف 12
- در اصطلاح علماء تدوين (كه اينجا مورد نياز ماست): 14
- در اصطلاح متكلمين: 14
- اشاره 14
- تعريف علم 14
- تعريف قرآن 14
- در اصطلاح حكما: 14
- تعريف علوم القرآن 15
- تكمله: 15
- تعريف تفسير 16
- ب- تعريف اصطلاحي تفسير: 16
- تعريف تأويل 17
- ب- تعريف اصطلاحي تأويل: 17
- تذييل: 17
- مقايسه ميان موارد استعمال تفسير و تأويل 19
- استعمالات كلمه تأويل در قرآن: 19
- توضيح: 19
- استعمال كلمه تفسير در قرآن: 19
- اشاره 19
- بعضي از موارد استعمال تفسير در اخبار: 23
- بعضي از موارد استعمال تأويل در اخبار 24
- موارد استعمال كلمه تفسير در اقوال صحابه و علما و غيره: 25
- توضيح: 25
- موارد استعمال تأويل در اقوال صحابيان و علماء و غيره: 27
- نتيجه: 28
- تعريف تفسير القرآن و علم التفسير و تفسير 30
- بخش دوّم شناخت اجمالي قرآن 31
- نامهاي قرآن در قرآن 32
- اوصاف قرآن در قرآن و سنّت 32
- رشحهاي از خصايص قرآن 39
- مقاصد قرآن 42
- روشهاي قرآن در هدايت 44
- بخش سوّم قابل فهم بودن قرآن 46
- اشاره 49
- ادلّه مفهوم بودن قرآن بطور مطلق 49
- توضيح: 50
- خاتمه: 54
- دلايل عقلي بر قابل فهم بودن قرآن 55
- پاسخ به يك اشكال: 55
- اشاره 55
- توضيح: 56
- بخش چهارم مصونيّت قرآن از تحريف 57
- توضيح: 58
- صورت دوم- تحريف به تعويض: 59
- صورت اول- تحريف به زياده: 59
- انواع احتمالي تحريف 59
- اشاره 59
- صورت سوم- تحريف به نقيصه: 60
- دلائل عدم تحريف 61
- اشاره 63
- ادله قائلين به تحريف 63
- توضيح: 68
- خاتمه: 71
- بخش پنجم جمع و فراهم ساختن قرآن 73
- كتابت و ضبط قرآن در زمان پيغمبر 74
- اشاره 74
- كاتبان وحي 75
- وسايل نوشتن 76
- تركيب قرآن 78
- ابعاض قرآن [ايه] 79
- ترتيب آيات 80
- توضيح: 80
- ابعاض قرآن سوره. 82
- توضيح: 82
- تبصره: 83
- مفصل: 85
- طوال، هفت است: 85
- مئون: 85
- مثاني: 85
- جمع قرآن در زمان پيغمبر 87
- تبصره: 87
- تكلمه: 91
- جمع خاص أمير المؤمنين علي بن ابيطالب (ع) 92
- توضيح: 92
- توضيح: 93
- جمع قرآن در زمان ابي بكر 96
- تبصره: 97
- تنبيه: 97
- توضيح: 97
- تنبيه: 99
- جمع قرآن در زمان عثمان 99
- تبصره: 102
- تنبيه: 102
- تكمله: 103
- توضيح: 104
- تنبيه: 104
- تكلمه: 104
- بخش ششم قرائات 106
- اشاره 107
- اختلاف قرائات 107
- دوران اول: 108
- دوران دوم: 108
- 1- وجوه اختلاف 108
- توضيح: 110
- توضيح مهم: 110
- توضيح: 111
- قسم اول- علل قهري و الزامي: 111
- 2- علل پيدايش اختلافات 111
- تنبيه: 113
- قسم دوم- اختلافات عمدي: 115
- 1- نظرات نحوي 117
- توضيح: 117
- 2- نظرات كلامي 118
- 3- نظرات سياسي 118
- توضيح مهم: 119
- 3- حدود اختلافات جايز 121
- بررسي روايات سبعة احرف 123
- اشاره 123
- توضيح: 125
- تنبيهات: 128
- تكمله: 131
- تبصره: 133
- تنبيه: 134
- نتيجه: 134
- اشاره 135
- تلاش براي توحيد نصّ 135
- 1- توحيد نص به تمام معني الكلمه: 137
- 2- عدم توحيد نص: 138
- 3- توحيد نص در حد امكان و مقدور: 139
- نتيجه: 141
- مصاحف امام (نمونه) 142
- قرائات و قرّاء 144
- منشأ علم قرائات 144
- اشاره 144
- تكمله: 145
- اشاره 147
- تدوين كنندگان قرائات 147
- توضيح: 149
- شرايط قرائات 149
- اشاره 149
- تنبيه: 151
- 3- آحاد: 152
- اقسام قرائات 152
- 2- مشهور: 152
- اشاره 152
- 1- متواتر: 152
- 6- مدرج: 153
- 4- شاذّ: 153
- اشاره 153
- 5- موضوع: 153
- تواتر قرائات سبع 153
- نتيجه: 158
- جواز قرائات در نماز 160
- اشاره 160
- تنبيه: 161
- تذكر: 161
- خلاصه: 161
- تاريخ قاريان بنام 161
- اشاره 163
- قرّاء سبعه 163
- تبصره: 164
- بخش هفتم اسباب نزول 165
- اشاره 168
- عموم لفظ و خصوص سبب 168
- 1- سبب عام: 168
- اقسام سبب نزول 168
- 2- سبب اصطلاحي: 168
- اسباب نزول، سماعي است نه اجتهادي 170
- اشاره 170
- توضيح مهم: 171
- تنبيه: 172
- اشتباه در اسباب نزول 173
- تكلمه: 174
- بخش هشتم تفسير به رأي 176
- دوّم- فاسد: 177
- اول- صحيح: 177
- دلايل مانعين 178
- اشاره 183
- ادله مجيزين 183
- توضيح مهم: 184
- توضيح: 185
- منشأ خطا در تفسير 189
- بخش نهم محكم و متشابه 192
- توضيح: 194
- تعريف محكم و متشابه 195
- تعريف لغوي متشابه: 196
- تعريفات اصطلاحي: 196
- توضيح: 199
- [نمودار] 200
- تنبيه: 201
- تعريفات متشابه در اخبار 201
- توضيح: 201
- توضيح: 202
- تنبيه: 203
- توضيح: 205
- تنبيه: 205
- تبصره: 206
- تكمله: 208
- اشاره 213
- راسخون در علم 213
- توضيح: 215
- ادله قائلين به معطوفه بودن: 215
- رسوخ در علم چيست؟ 217
- از طرق عامّه: 218
- راسخين در علم كيانند؟ 219
- توضيح: 222
- تكمله: 223
- خلاصه 224
- بخش دهم ظهر و بطن قرآن 226
- اول- از كتاب: 227
- دوم- از سنت: 228
- اشاره 228
- اما دليل عقلي: 235
- تنبيه: 235
- تكمله: 237
- بخش يازدهم نسخ، بداء، تاريخ نزول 238
- اشاره 239
- نسخ 239
- دليل مطلب: 240
- توضيح: 241
- تعريف اصطلاحي نسخ 242
- توضيح: 243
- توضيح: 243
- آراء اهل اديان درباره نسخ 244
- شرايط نسخ 244
- دلايل مانعين: 245
- دلايل مجيزين: 245
- دوم- نسخ تلاوت و حكم 247
- وجوه نسخ 247
- اول- نسخ تلاوت بدون نسخ حكم 247
- نسخ در مرحله وقوع 247
- سوم- نسخ حكم و بقاي تلاوت منسوخ 248
- تنبيه: 249
- فايده نسخ 250
- وجوه نسخ به تقسيم ديگر 251
- اما جواب: 252
- توضيح: 254
- اشاره 255
- مسأله بداء 255
- توضيح: 257
- تاييد بداء از طرق عامه: 260
- تنبيه: 261
- توضيح: 261
- تأييد بداء از طرق خاصّه: 262
- تكمله: 263
- اشاره 265
- ملحق بخش يازدهم تاريخ نزول 265
- تنبيه: 266
- ضوابط مكّي و مدني بودن 267
- توضيح: 267
- توضيح: 269
- وجوه مختلف نزول قرآن 269
- سور مكي: 270
- سور مدني: 270
- بخش دوازدهم مصادر تفسير 271
- اشاره 273
- مصدر اول- قرآن مجيد 273
- توضيح: 274
- اشاره 276
- مصدر دوم- سنّت 276
- توضيح: 277
- توضيح: 281
- تكمله: 282
- طرق اماميّه: 283
- طرق عامّه: 285
- تكمله: 287
- رتبه كتاب و سنّت 291
- تعارض كتاب و سنّت 292
- توضيح: 293
- تكمله: 294
- خاتمه: 295
- اشاره 296
- مصدر سوم- قول صحابي 296
- صحابي كيست؟ 298
- توضيح: 305
- مصدر چهارم- قول تابعي 305
- ارزش قول صحابه در تفسير 305
- بخش سيزدهم شرايط تفسير 307
- قسم اول- علومي كه مفسّر بايد آنها را فرا گيرد، عبارتند از: 308
- اول- علم لغت 308
- تذكر: 309
- توضيح: 309
- سوّم- علم اشتقاق 310
- دوم- علم صرف 310
- چهارم- علم نحو و اعراب 311
- پنجم- علم اسلوب 312
- ششم- علم قرائات 313
- هشتم- علم اصول فقه 314
- هفتم- علم كلام و اصول عقايد با معاني اسماء اللّه 314
- نهم- علم اسباب نزول 314
- دوازدهم- علم به روايات مرفوعه در باب تفسير 315
- سيزدهم- علم به احوال بشر 315
- اشاره 315
- قسم دوم- اتخّاذ روش صحيح است 315
- دهم- علم به ناسخ و منسوخ قرآن 315
- چهاردهم- خلوص نيّت 315
- يازدهم- علم الدّرايه 315
- خلاصه: 318
- تذييل: 318
- ملحق بخش سيزدهم قصص و اسرائيليات 321
- اشاره 321
- تذييل: 325
- تكمله: 326
- بخش چهاردهم مكتب نبوي و عترت 328
- توضيح: 330
- تكمله: 337
- بخش پانزدهم مكتب صحابيان 339
- توضيح: 343
- بخش شانزدهم مكتب تابعين 345
- مدرسه مكه: 347
- اشاره 347
- مدارس تفسير 347
- سعيد بن جبير 348
- مجاهد 349
- مدرسه عراق: 350
- توضيح: 350
- مميّزات تفسير در عهد تابعين 352
- اشاره 352
- توضيح مهم: 352
- توضيح: 354
- بخش هفدهم عوامل گسترش اختلاف در تفسير 355
- يكم- حذف اسناد 357
- دوم- فقد نصوص 358
- اشاره 358
- توضيح: 358
- توضيح: 360
- سوم- پيدايش آراء مذهبي و موافقتهاي سياسي 361
- چهارم- گسترش علوم 370
- هفتم- مسأله رواني نوخواهي 373
- پنجم- پيدايش زندقه و شعوبيگري 373
- ششم- تداخل انواع تفسيرها 373
- هشتم- وضع حديث 374
- بخش هجدهم تدوين تفسير 378
- توضيح 383
- بخش نوزدهم نفوذ رأي در تفسير 385
- تأثيري كه زمان در فهم قرآن داشته است 386
- توضيح: 387
- بخش بيستم مكتب معتزله 392
- تنبيه: 397
- روش تفسير معتزليان 404
- بخش بيست و يكم مكتب باطنيّه و اخوان الصّفا 408
- خروج چشمگير از مرزهاي قانوني تفسير 409
- باطنيان 411
- اشاره 411
- تنبيه: 417
- اخوان الصّفا 420
- بخش بيست و دوّم مكتب صوفيّه 426
- توضيح: 429
- تنبيه: 434
- ابو حامد محمّد غزّالي 437
- محي الدّين ابن عربي 445
- بخش بيست و سوّم مكتب فلاسفه 472
- بخش بيست و چهارم مكتب علمي و اجتماعي در پرتو تمدن جديد 479
- معتزليان جديد 481
- بخش بيست و پنجم مكتب جستجوگران و نوآوران 494
- توضيح يكم: 500
- اشاره 500
- تكمله: 501
- توضيح دوم: 501
- توضيح سوم: 502
- بخش بيست و ششم تفاسير مهم و مفسّران بزرگ 504
- تفاسير عامّه 505
- تفاسير اماميّه اثنا عشريّه 506
- بخش بيست و هفتم تفسير متكامل 508
- بخش بيست و هشتم اعجاز قرآن 520
- حرف 521
- اشاره 521
- تلائم و تنافر حروف: 523
- توضيح: 523
- اشاره 524
- كلمه 524
- توضيح: 525
- توضيح: 527
- اعجاز قرآن در محتوي: 531
- اشاره 531
- توضيح: 541
- تحدّي يا هماورد جويي 544
- اشاره 544
- نكته مهمّ: 545
- تنبيه: 547
- اشاره 551
- بررسي محتواي قرآن 551
- هدايت: 551
- منطق تعليمي قرآن متّكي به فطرت است 554
- دو شرط مبلّغ احكام اللّه: نترسيدن و مزد نگرفتن: 562
- شمول و گسترش هدايت در قرآن: 563
- خير و شرّ، صلاح و فساد: 564
- احسن القول چيست؟: 568
- وجود ايمان بدون عمل صالح قابل تصوّر نيست: 568
- زندگي طيّب و گوارا بهره نيكوكاران است: 570
- حكومت سراسر زمين از آن مؤمنان نيكوكار خواهد بود: 571
- فساد: 572
- اوجه الوجوه هدايت: توحيد و يكتاپرستي: 577
- وجوه هدايت در قرآن مجيد 577
- امر به معروف و نهي از منكر 598
- عدالت 598
- عدالت، امر به معروف و نهي از منكر: 598
- توضيح: 599
- عقل، علم، تفكّر، كشف، امتياز اشرف مخلوقات 599
- خاتمه 605
عليهم اجمعين- كه نخبه اهل بيت و عترت اويند، در حكم قول و عمل و تقرير پيغمبر است. بنابراين سنّت مأثوره از ايشان درباره تفسير قرآن حجّت است، و اين همان وعده خداوند متعال به ابراهيم خليل است، قوله تعالي:
وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ. (الزخرف: 28) «1»
رتبه كتاب و سنّت
يكي از مباحث مورد اختلاف ميان علما آن است كه آيا كتاب در رتبه مقدم است يا سنّت. و به نظر ميرسد كه علّت اين اختلاف از آنجا است كه قبلا مفهوم و مراد از كلمه رتبه، معلوم و مشخص نشده است.
شكي نيست كه اگر رتبه به معني افضليت و اهميّت باشد به قول مطلق، كتاب در رتبه بر سنّت مقدم است، زيرا گذشته از حكم عقل، سنّت خود دلالت بر تقدم رتبه كتاب دارد، چنانچه در حديث ثقلين، قرآن به نام ثقل اكبر خوانده شده است.
و اگر مقصود و مراد از رتبه مؤثر بودن در فهم و اقوي بودن در تفهيم است، بايد دانست كه قرآن و سنت هر دو مبيّن يكديگرند، و براي فهم هيچ كدام از ديگري بينياز نخواهيم بود.
«اوزاعي» گفته است كه كتاب محتاجتر است به سنّت، تا سنّت به كتاب.
مقصود او بيان مراد اللّه از كتاب است، آنجا كه به سنّت معلوم ميشود. «مطرف بن عبد اللّه بن شخير» را گفتند: ما را جز به قرآن حديث مگو. وي گفت: به خدا سوگند
______________________________
(1) محمّد بن العباس، قال: حدّثنا علي محمّد الجعفي، رفعه عن سليم بن قيس، قال:
خرج علينا علّي بن أبي طالب عليه السّلام و نحن في المسجد فاحتوشنا، فقال: سلوني قبل ان تفقدوني، سلوني عن القرآن، فانّ في القرآن علم الاوّلين و الآخرين، لم يدع لقائل مقالا، و لا يعلم تأويله الّا اللّه و الرّاسخون في العلم، و ليسوا بواحد و رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله واحد منهم علّم اللّه سبحانه ايّاه، و علّمنيه رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله لا يزال في عقبه الي يوم القيمة. ثمّ قرأ «و بقيّة ممّا ترك آل موسي و آل هرون تحمله الملائكة» فانّا من رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله بمنزلة هرون من موسي الّا النّبوّة، و العلم في عقبنا الي يوم تقوم الساعة. ثمّ قرأ «و جعلها كلمة باقية في عقبه»، ثمّ قال: كان رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله عقب ابراهيم و نحن اهل البيت عقب محمّد صلوات اللّه عليهما.- تفسير برهان، ج 4:
139.