شناخت قرآن(کمالی) صفحه 295

احاديث ما مقايسه كنيد. هر كدام شبيه آنها بود حق است و هر كدام شبيه نبود باطل. «1»

«ابو العيناء» گفته است:

من و «جاحظ» حديثي وضع كرديم و در ميان شيوخ بغداد منتشر ساختيم؛ همه آن را پذيرفتند مگر «ابن ابي شيبة العلوي» كه گفت آخر حديث با اوّلش جور نمي‌آيد. «2»

«ابو العيناء» پس از توبه كردن اين مطلب را فاش كرده بود.

«مجلسي» درباره اسلوب و اثر آن، در مقدمه «بحار الانوار»، صفحه 32 گويد:

و كتاب مصباح الشّريعة فيه بعض ما يريب اللّبيب الماهر، و اسلوبه لا يشبه سائر كلمات الائمة و آثارهم.

معلوم است كه اين همان شمّ خاص اهل فن، و حضور ذهن ايشان براي مقايسه در اثر ممارست است.

بنابر آنچه گفتيم، اين نوع تفسير را كه به استناد كتاب و سنت است اصطلاحا تفسير به مأثور گويند كه «صبحي سالم» درباره آن گويد:

تفسير به مأثور اگر در آن استنباط خوب و وسعت تحقيق و قدرت بر ترجيح فراهم شود بهترين اقسام تفسير از حيث اعتبار است. با وجود اين من سفارش نمي‌كنم كه بر آن اقتصار شود، بلكه لازم است كه براي تأويل آيه يا آيات به تفاسير گوناگون مراجعه شود، آنگاه اصلح آرا اختيار شود مگر جايي كه اثر صحيحي به طور قطع براي ما ثابت شود كه بايد آن را بگيريم و جز آن را رها كنيم، زيرا اجتهاد در برابر نصّ روا نيست. «3»

خاتمه:

بعضي در اثر بي اطلاعي گمان كرده‌اند منابع سنّت براي تفسير بسيار كم است، و اين غايت اشتباه است. زيرا هر چند منابع اثري تفسير شامل همه نواحي قرآن نيست امّا بسيار غني است، و صرف نظر از مراتب تدبّر در قرآن كه پاياني ندارد، وافي به تفسير قانوني كه فهم اوّليه قرآن است مي‌باشد، مگر آنكه كسي خودش در تحقيق و جستجو و حفظ كوتاه بيايد. چنانچه «ابن ابي الحديد» در جلد هجدهم شرح نهج، صفحه 72 نقل مي‌كند كه «عمر» راجع به «كلالة» از پيغمبر اكرم سؤال كرد، و آن

______________________________
(1) بحار، ج 2: 245.
(2) اللئالي المصنوعة سيوطي: 473.
(3) مباحث في علوم القرآن: 297.