شناخت قرآن(کمالی) صفحه 297

و شرايط كلّا يا بعضا از او سلب گردد، به همان اندازه از مصداقيت منعزل و از منصب و لقب خاص معزول گردد.

اسلام براي شناخت ابر مردان صفت را محك و ملاك قرار داده نه سمت را، و به همين جهت در قرآن مجيد هميشه امتيازات انساني مستند به صفت و كليّات فضايل است، همان فضايل كه در حاقّ عقل، صفات ممتاز و قابل احترام مي‌باشند.

به طور مثال، در قوله تعالّي: «وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَ الْأَنْصارِ وَ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ» (توبه: 100)، ملاحظه مي‌شود كه امتياز مستند به صفات و شرايط خاصي است كه عقل به خوبي آنها حاكم است:

الف- سابق بودن در أمير خير كه امتيازي فوق امتياز است، زيرا نشانه نيّتي خالصتر، اراده‌اي استوارتر و مجاهده‌اي كريمانه‌تر است.

ب- هجرت و جدا شدن از وطن مألوف و هر چيز دوست داشتني و مأنوس از مال و عيال و اولاد، در راه هدف مقدّس.

ج- نصرت دهندگان حق و فداكاران در راه او به مال و جان، بدون توقّع پاداش جز رضاي خداوند.

د- پيروان اين دو گروه به احسان و نيكوكاري تا هميشه.

و معلوم است كه در جميع اين مراتب، اصل و ريشه تصحيح نيّت است، كه هدف انسان و مقصد او رضاي خداوند باشد لا غير. در اينجا مي‌بينيم كه امتياز را به افراد نامبرده نداده‌اند، امتياز را به مصاديق صفات خاصي داده‌اند نه به صاحب سمت‌ها؛ و هرگز لفظ مهاجر و انصار به حالت اطلاق باقي نمانده است بلكه مقيد شده است- اما در قرآن به قوله تعالي: «اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ»، و معلوم است كه بايد مهاجر يا انصاري محسن باشند تا اتّباع به احسان صادق باشد، و امّا در سنت به قول پيغمبر اكرم (ص) كه فرمود:

ارزش اعمال وابسته به نيتّهاست، و اين است و جز اين نيست كه براي هر كسي همان خواهد بود كه نيّت كرده است. پس هر كس هجرتش به سوي خدا و پيغمبرش بوده، هجرتش به سوي خدا و پيغمبر است و هر كس هجرتش براي دنيايي بوده كه به آن برسد يا زني كه با او ازدواج كند، پس هجرت او به جانب آن چيزي است كه برايش هجرت كرده است «1».