شناخت قرآن(کمالی) صفحه 298

و چون لفظ مهاجر از اطلاق خارج شد، صورت مقيّد آن موضوع حكم است، و بنابر اين بايد بر محك شرايط و تقييدات آزمايش شود. ديگر آنكه پس از احراز شرايط و تحقّق مصداق، بايد صفات و شرايط در همه ازمنه موجود باشد و از تغيير در شرايط، تغيير در مصداق بودن حاصل نشود، كما قال اللّه تعالي: «إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّي يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ» (الرعد: 11).

صحابي كيست؟

از مادّه «صحب» در قرآن استعمالات بسياري هست، اما مواردي كه هم به معني مصاحب و همراه و همنشين باشد، و هم اضافه به مقام پيغمبران باشد فقط سه مورد است:

1- اضافه به حضرت موسي سلام اللّه عليه، قوله تعالي: «قالَ أَصْحابُ مُوسي إِنَّا لَمُدْرَكُونَ» (الشعراء: 61).

2- اضافه به پيغمبر اكرم (ص): «إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا» (التوبة: 40).

3- اضافه صاحب به قوم، امثال قوله تعالي: «وَ ما صاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ» و «ما بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ» و دو مورد ديگر.

مي‌بينيم كه هيچ كدام از اين موارد اصطلاح خاصّي را ايجاد نكرده، تا لقبي از القاب باشد، در صورتي كه مهاجرين، انصار و تابعين و بايعين تحت الشجره، القابي هستند كه در قرآن براي گروه‌هاي خاصي اصطلاح شده‌اند. و شايد از آن جهت كه لفظ صاحب و صحابي عامتر و شاملتر، و بنابر اين تعريف و تمييز آن دشوارتر است، به عنوان اصطلاح مشخصي در قرآن، كه يكي از وجوه اعجازش بيان است نيامده باشد.

معني لغوي آن چنانچه «راغب» در «مفردات» گويد:

صاحب به معني ملازم و همنشين است، خواه انسان باشد يا حيوان يا مكان يا زمان، و فرقي نيست ميان آنكه مصاحبت با بدن باشد كه اصل همين است يا به توجّه و عنايت باشد. و استعمال نمي‌شود مگر آنجا كه ملازمت زياد باشد پس هر مصاحبتي اجتماع است اما هر اجتماعي مصاحبت نيست.

اما معني اصطلاحي آن، كه مورد نياز عامّه است، و احتياج تأثر آور ايشان به