شناخت قرآن(کمالی) صفحه 30

تعريف تفسير القرآن و علم التفسير و تفسير

بنابر اين كه تفسير قرآن، علم التفسير، و تفسير مطلق (بدون اضافه به قرآن) متبادرا به معني تفسير قرآن باشند، مي‌توان هر سه را چنين تعريف كرد:

تفسير قرآن، علمي است كه با آن، كتاب منزل بر پيغمبر فهميده مي‌شود.

«زرقاني» در «مناهل العرفان» گويد:

تفسير، در اصطلاح، علمي است كه در آن بحث مي‌شود از قرآن، از حيث دلالتش بر مراد خداوند، به اندازه طاقت بشر.

«حاكم جشمي» گويد:

تفسير، علم معاني قرآن است و ناسخ و منسوخ آن و مجمل و مبيّن آن و متشابه و محكم آن. پس تأويل، در لغت گاهي از آن تفسير اراده مي‌شود، هم چنانكه گاهي رجوع و پايان و مراد از تفسير آنجاست كه محتاج نظر و فكر باشد. «1»

علامه «طباطبائي» در «الميزان» گويد:

التّفسير هو بيان معاني الآيات القرآنيّة و الكشف عن مداليلها.

تفسير، بيان معاني آيات قرآن و كشف مدلولات آنهاست.

اما بايد در نظر داشت كه مقصود از كشف، كشف متداول اهل لسان و معمول ايشان، با شرايط خاص تفسير است، نه كشف ادعايي در آنجا كه با ظواهر قرآن مغاير باشد، كه به عقيده ما آن نوع كشف را نمي‌توان تفسير قرآن ناميد.

بر طبق مذهب حقّه اماميه اثنا عشريه، كه فرهنگ آن را علماي اصولي تدوين مي‌كنند، علم تفسير، يا تفسير قرآن، يا تفسير، همان فهم مراد اللّه تعالي از قرآن است در حدّ مستطاع بشر، مستند به قواعد لسان عرب و اسلوب آن، و نيز كتاب اللّه، و اثر مرفوع به پيغمبر اكرم و اوصياء او، غير معارض با عقل و كتاب و سنّت و اجماع.

اين تعريف جامع است، زيرا شامل فهم مراد اللّه است در حد مستطاع بشر، مانند فهم نسبي فواتح سور. و همچنين مانع است، زيرا قيد مستند به قواعد لسان الي آخره، تفاسير غير قانوني (مانند تأويلات «ابن عربي»، يا مدعيّان كشف و شهود، يا تأويلات مطابق با اكتشافات) را خارج مي‌سازد.