شناخت قرآن(کمالی) صفحه 304

شود. ناگاه سعد وقاص يكي از عشره مبشره كه برخلاف حكم قرآن «فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَي الْأُخْري فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّي تَفِي‌ءَ إِلي أَمْرِ اللَّهِ» (الحجرات: 9) از هر دو صف عزلت گزيده است و با خونسردي به او مي‌گويد: بسته به ميل خودتان است، «بايّهم اقتديتم اهتديتم.»!

سخن هم به درازا كشيد، هم شايد براي تفهيم اين مطلب مهم، يعني تشخيص امتيازات واقعي در اسلام موجز و مختصر باشد.

در خاتمه، قول يكي از علماي «زيديه» را به عنوان فصل الخطاب مي‌آوريم:

ما مي‌بينيم كه صحابه، بعضي از ايشان بر بعض ديگر ايراد دارند، بلكه بعضي از ايشان بعض ديگر را لعن مي‌كنند. و اگر صحابه چنان بودند كه جرح و تعديل و تحقيق درباره ايشان روا نبود، خودشان از حال خودشان خبر داشتند، زيرا خودشان به خودشان از عوام ما داناترند زيرا عامه ايشان را ارباب خود به حساب آورده‌اند. اما صحابه گروهي از مردم‌اند، هر چه براي مردم هست براي ايشان هم هست. هر كس از ايشان بدي كرده از او بد مي‌گوييم و هر كس خوبي كرده او را ستايش مي‌كنيم و براي ايشان مزيد فضلي نيست مگر ديدن پيغمبر، بلكه چه بسا گناهان ايشان بدتر باشد زيرا ايشان دلايل و معجزات را مشاهده كرده‌اند و گناهان ما سبكتر است زيرا معذورتريم. «1»

اكنون مي‌پردازيم به ارزش قول صحابي در مورد تفسير قرآن:

«سيوطي» گويد: تفسير صحابي از موقوفات است نه مرفوعات، مگر در اسباب نزول، چنانچه «حاكم» در «علوم الحديث» گفته: «و من الموقوفات تفسير الصّحابة».

واضح است كه هر وقت صحابيان نمي‌توانستند بخشي از قرآن را بفهمند و بيان آن را در اخبار مرفوعه پيغمبر نمي‌يافتند، ناچار به اجتهاد خود متوسل مي‌شدند، اما در جايي كه با دانستن لغت مادري خود به فهم قرآن پي مي‌بردند، محتاج به اجتهاد و استنباط نبودند، و در حقيقت مشكلي در كار نبود تا محتاج اجتهاد باشند؛ همچنان كه آنجا كه درباره تفسير خبر مرفوعي از پيغمبر مي‌يافتند، اجتهاد و استنباط را در مقابل نصّ ناروا مي‌دانستند، اما وجود نصّ تفسيري مانع از تدبّر در قرآن و دريافت معارف عاليه، چنانچه در بخش ظهر و بطن گفتيم، نبود.

اما آنچه گفتيم، درباره همه صحابيان صادق نبود، زيرا برخي از ايشان از