شناخت قرآن(کمالی) صفحه 310

8- بخش‌هايي از تفسير «مجمع البيان»، اثر «طبرسي»، زير عنوان اللّغة.

از غايت عنايت به ضبط لغت فصحي، در راوي لغت هم عدالت را شرط كرده بودند. «اصمعي»، مشهورترين نقّاد لغت، بالغات قرآن بر لغت و شعر احتجاج مي‌كرد و قرآن نزد او محك بود. «فارابي» در خطبه «ديوان الادب» گفته است:

القرآن هو تنزيله، فصّل فيه مصالح العباد في معاشهم و معادهم، ممّا يأتون و يذرون، و لا سبيل الي علمه و ادراك معانيه الّا بالتّبحّر في علم اللّغة. «1»

در «دراسات» لغات اضداد بسيار مهم است و مفسّر بايد به آن متوجه باشد، مانند آنكه در نظر اول، قليل العلمي در قوله تعالي: «... وَ إِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَي الْخاشِعِينَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ» (البقرة: 45 و 46) به عجب افتد كه صفت خاشع بايد ايمان قطعي به لقاي خداوند باشد نه ظنّي، و نداند كه ظنّ از لغات اضداد است كه هم به معني احتمال راجح مي‌آيد و هم به معني يقين، و در اينجا به معني يقين آمده، همچنان كه در قوله تعالي: «إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَهْ» (الحاقّة: 20). اما توسّع در قبول اضداد جايز نيست، مگر با دليل.

درباره معني «توفّي» كه استعمال مشتقات آن در قرآن فراوان است، و چه بسا اشتباها در بيشتر موارد آن را به معني «اماته» گرفته‌اند، در صورتي كه به معني «استيفاء كامل» است، در مقدمه «تفسير بلاغي» مطالب سودمندي در اين باره مي‌توان يافت.

دوم- علم صرف‌

، كه به وسيله آن ابنيه وصيغ مختلف كلمه واحد شناخته مي‌شود. چه بسا معني كلمه‌اي در بادي امر فهميده نشود، اما وقتي آن را به صور مختلف صرف كنند و مصدر آن را بيابند مفهوم گردد. به طور مثال، اگر كسي صرف نداند، چه بسا در قوله تعالي: «يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ» گمان برد كه «امام» جمع «امّ» است، و نداند كه امّ به امام جمع بسته نمي‌شود، بلكه امام مفرد است و به معني پيشرو مي‌باشد.

سوّم- علم اشتقاق‌

، كه با آن ريشه لغت شناخته مي‌شود، مانند آنكه بداند كلمه «مسيح» از ريشه «ساح يسيح» نيست، بلكه از ريشه «مسح يمسح» است.