شناخت قرآن(کمالی) صفحه 312

4- البيان في غريب القرآن، از ابن انباري.

5- املاء ما منّ به الرّحمن، از عكبري.

پنجم- علم اسلوب‌

، شامل علوم معاني، بيان و بديع، كه اصطلاحا آنها را مجموعا علم اسلوب مي‌ناميم.

علم معاني، خواص تركيب‌هاي گوناگون كلام را از جهت افاده معاني گوناگون به ما ياد مي‌دهد. علم بيان، خواص تركيب‌هاي گوناگون كلام را از جهت اختلاف در ظهور و خفا و ضعف يا قدرت القا مي‌آموزد. و علم بديع، صورت‌هاي گوناگون تحسين و آرايش كلام را تعليم مي‌دهد. هر سه اين علوم را تغليبا علوم بلاغت نيز مي‌گويند، به معني رسايي كلام. اين سه علم، خصوصا معاني و بيان، از اعظم اركان و اسباب فهم قرآن است، زيرا دانستن وجوه ارشق و احسن و ابين كلام از باب دانستن لطيفه نهاني عشق است كه به قول حافظ:

لطيفه‌اي است نهاني كه عشق از آن خيزدكه نام آن نه لب لعل و خط زنگاري است

جمال يار نه چشم است و زلف و عارض و خال‌هزار نكته در اين كار و بار دلداري است كسي آن را درك مي‌كند كه در فن بلاغت و اسلوب كلام و مطالعه در آثار بلغا ممارست فراوان داشته و صاحب ذوق سليم باشد، تا بلكه سبك شناسي احسن الكلام براي او حاصل شود.

يكي از وجوه اعجاز قرآن، بلاغت آن در حدّي ما فوق امكانات بشري است كه مفتاح فهم آن دانستن كامل علوم بلاغت است. بنابراين درجاتي از فهم قرآن بدون دانستن علوم بلاغت ميسّر نيست. به طور مثال، يكي از مسائل مهم تفسير فهم مجازات و كنايات و استعارات قرآن است، چنانچه در قوله تعالي: «لامَسْتُمُ النِّساءَ» (النساء:

43) به جاي تصريح، صونا للحياء، كنايه به كار رفته است.

«ياقوت حموي» علّت تأليف «مجاز القرآن» را چنين نقل مي‌كند:

«ابو عبيدة» گفت: «فضل بن ربيع» در سال 188 از پي من فرستاد. چون وارد شدم مجلسي فراخ داشت، بر صدر آن صفّه و فرشي عالي بود كه جز با كرسي بر آن نتوانستي رفت. آنگاه مردي در لباس كاتبان بيامد. او را پهلوي من جا داد و به او گفت وي را مي‌شناسي؟ گفت نه. گفت اين «ابو عبيدة»، علّامه مردم بصره است، او را خواسته‌ام تا