شناخت قرآن(کمالی) صفحه 314

هفتم- علم كلام و اصول عقايد با معاني اسماء اللّه‌

، كه وجوه جايز و واجب و مستحيل را بداند، تا هر جا از ظاهر قرآن را با مسلّمات عقلي مغاير ديد بداند از متشابهات است و آن را بر محكمات قرآن عرضه كند، يا به كتاب‌هاي خاص مورد، مانند «متشابهات القرآن» اثر «ابن شهر آشوب»، «متشابه القرآن» اثر «قاضي عبد الجبّار»، «الاسماء و الصفات» اثر «بيهقي»، ابواب توحيد «كافي» و تفاسير مهمّ رجوع كند تا مراد اللّه را كه هرگز مخالف مسلّمات عقلي نخواهد بود، دريابد.

«حاكم جشمي» بر كساني كه قبل از معرفت كامل صفات اللّه و علم كلام، به تفسير قرآن اقدام مي‌كنند، هشدار داده و گفته است:

انّهم اشتغلوا بالفرع من غير احكام الاصل، فكانوا كالقابضين علي الماء. «1»

هشتم- علم اصول فقه‌

، كه وجوه استدلال بر استنباط فروع احكام با آن دانسته مي‌شود، و دانستن بخش مباحث الفاظ آن در فهم قرآن و سنّت به طور كلّي دخيل است.

نهم- علم اسباب نزول‌

، زيرا دانستن اسباب نزول يكي از اركان فهم قرآن است، تا مبادا سبب نزول مخالف عقل يا كتاب يا سنّت باشد، و اگر چنان بود مفسّر نبايد آن را قبول كند، چنانچه «حاكم جشمي» معتزلي در باب قوله تعالي: «إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ» (القصص: 56) گويد:

اينكه گويند سبب نزول در مورد ايمان «ابو طالب» است صحيح نيست، زيرا پيغمبر اكرم (ص) ابو طالب را دوست داشت. ابو طالب بر پيغمبر ايادي مشكوره داشت، ايمان او هم روايت شده، اهل بيت (ع) هم بر ايمان او اجماع دارند، و صاحب البيت ادري بما فيه. در حديث استسقاء هم آمده كه پيغمبر (ص) فرمود: «للّه درّابي طالب لو كان حيّا لقرّت عيناه». و گفتن «قرّت عيناه» و «للّه درّ فلان» از طرف پيغمبر (ص) درباره كافر روا نيست، كه چگونه چشمش به معجزه پيغمبر روشن شود. آن روايت كه گفته‌اند هنگام مرگ ابو طالب، علي به پيغمبر گفت عموي گمراهت مرد، و پيغمبر فرمود خاكش كن؛ لايق به كلام پيغمبر و علي بن أبي طالب نيست و از مجعولات نواصب است. پس مراد از آيه عام موضوع است، نه فرد خاص. «2»

متفرع بر اين علم، دانستن قصص قرآن است در حدّي كه آموزنده و عبرت انگيز باشد. و چون اين بحث مفصل است در خاتمه بخش به نام قرآن و اسرائيليات از آن ياد مي‌كنيم.

______________________________
(1) الحاكم الجشمي: 176.
(2) الحاكم الجشمي: 265.