شناخت قرآن(کمالی) صفحه 315

براي دانستن اسباب نزول به تفسير «مجمع البيان» از «طبرسي» زير عنوان النزول، و «اسباب النزول» از «واحدي»، و «لباب النقول» از «سيوطي» مراجعه شود.

دهم- علم به ناسخ و منسوخ قرآن‌

، كه در بخش خاص آن گفتيم كه تفسير قرآن بدون دانستن ناسخ و منسوخ آن روا نيست. براي دانستن ناسخ و منسوخ به تفاسير مهم و كتاب «النسخ في القرآن» اثر دكتر «مصطفي زيد» مراجعه شود.

يازدهم- علم الدّرايه‌

، و فقه الحديث و علم الرّجال براي دانستن موارد تعارض و وجوه ترجيح، كه در جاي خود مي‌آيد.

دوازدهم- علم به روايات مرفوعه در باب تفسير

، كه براي دانستن تفسير مأثور مورد نياز است. در اين مورد به تفسير «جامع البيان» از «طبري»، و «درّ المنثور» از «سيوطي» از طرق عامّه، و به تفسير «برهان» و «نور الثقلين» از طرق خاصّه مراجعه شود.

سيزدهم- علم به احوال بشر

، كه «محمّد عبده» آن را شرط دانسته و دانستن عوامل ترقي و تنزل امّت‌ها و تمدّن‌ها، تا مقوّمات نظم اجتماع و بهره گيري از آن را به طوري كه در قرآن ياد شده بفهمد و بشناسد. مانند آنكه در قوله تعالي: «وَ إِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفِيها فَفَسَقُوا فِيها فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْمِيراً» (الاسراء: 16)، علّت سقوط امّت‌ها را كه تن پروري و فرو رفتن در لذّت‌هاي ناروا و حرام است بشناسد. همچنين در قوله تعالي: «وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ» (محمّد: آيه آخر)، بداند كه موفقيت تابع لياقت است، و استعمار همان انتقال مزايا از نالايق به لايق است و امثال آنها.

چهاردهم- خلوص نيّت‌

، و اخلاص در عمل و طلب فهم كامل از خداوند متعال، قوله تعالي: «وَ قُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً» (طه: 114).

قسم دوم- اتخّاذ روش صحيح است‌

اشاره

كه درجه نازل آن محصول ذهن روشن، سرعت انتقال و حضور ذهن در اثر ذخاير ذهني به مدد حافظه و حسن سليقه است، و درجه عالي آن را بايد موهبت ناميد. و به هر حال اگر فرد عالمي حسبة للّه و با نيّت خالص معلومات خود را به روش صحيح به كار برد، آن موهبت خاص- كه نوعي از