شناخت قرآن(کمالی) صفحه 317

تعالي: «وَ فَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ» (يوسف: 76).

8- الزام به حفظ حدود و ترك استخدام قرآن در موضوعاتي كه مربوط به معارف قرآن نيست و قرآن براي آنها نازل نشده، مانند استخراج مسائل نجومي، هيوي و طبّي، كه در بخش مكاتب تفسير در آن سخن خواهيم گفت.

9- تشخيص وحدت‌هاي موضوعي در قرآن و ممارست كافي در قرآن و جمع‌آوري مسائل مشابه و استنتاج كليّاتي كه فرهنگ و معارف اسلامي را تشكيل مي‌دهد، از مصاديق متفرّق آن در قرآن. در اين مورد كشف الآيات مفصّل، مانند «المعجم المفهرس» كمك شاياني خواهد داد.

10- تعميم دادن احكام تا جايي كه معارض با كتاب و سنّت و عقل و اجماع نباشد، به طور مثال در قوله تعالي: «سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَ فِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّي يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ» (فصلّت: آيه آخر)، كه حكم آن عام و مربوط به همه زمان‌ها است و هميشه استمرار دارد و ناظر است به گسترش دايمي علم و كشف درباره اسرار خلقت، و هيچ دليل موجّهي نيست كه آن را محدود نمايد، چنانچه در تفاسير موقوفه آمده كه مراد بلاهاي جسماني براي كفّار، و فتوحات اسلام است؛ ولي اقتصار آن بر اسباب نزولي كه ياد كرده‌اند الزامي نيست، و با تعميم آن يكي از معجزات قرآن معلوم مي‌شود كه هم اخبار به غيب است و هم تشويق انسان به تلاش در راه علم و كشف اسرار كاينات.

11- انتخاب وجه احسن از ميان وجوه محتمله، زيرا در آنجا كه تفسير مأثوري از كتاب و سنّت براي مورد نيست و احتمال وجوهي مي‌دهد كه همه آنها روا و جايز است و تعارضي با ادلّه ندارد، انتخاب وجه احسن، احسن التّفسير است.

وقتي أمير مؤمنان (ع) ابن عباس را نزد خوارج فرستاد، به او فرمود:

لا تخاصمهم بالقرآن فانّ القرآن حمّال ذو وجوه، تقول و يقولون، و لكن حاججهم بالسّنة، فانّهم لن يجدوا عنها محيصا. «1»

و في المرفوعة، قال النّبي (ص):

القرآن ذلول ذو وجوه فاحملوه علي احسن الوجوه. «2»

______________________________
(1) نهج البلاغة، الكتب: 77.
(2) في مقدمة مجمع البيان رواه مرسلا. و أخرجه «ابو نعيم» و غيره من حديث «ابن عباس». مقدمه تفسير قاسمي: 10.