شناخت قرآن(کمالی) صفحه 346

وَ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ. (التوبه: 100) اتَّبِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَ لا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ، قَلِيلًا ما تَذَكَّرُونَ. (الاعراف: 3) پس از مكتب صحابيان در تفسير، مكتب تابعين شكل گرفت كه بيشتر معلوماتشان را از صحابه فرا گرفته بودند. و همچنان كه بعضي از صحابه در تفسير از ديگران مشهورتر بودند، در ميان تابعين هم افرادي در تفسير قرآن نامبردارتر شدند كه در تفسير سخن مي‌گفتند و مردم در مكتب ايشان معاني قرآن را دريافت مي‌كردند. روش ايشان چنان بود كه براي فهم كلام اللّه نخست بر قرآن اعتماد مي‌كردند، آنگاه به رواياتي كه صحابه از رسول خدا (ص) نقل كرده بودند، و آنگاه به آنچه صحابيان موقوفا در تفسير گفته بودند؛ همچنين بر گفته‌هاي اهل كتاب (اگر معارضي در كتاب و سنّت نداشت) و در آخر بر اجتهاد و نظر خودشان. چه بسا تفسيرهايي از تابعين مبني بر رأي و اجتهاد به ما رسيده، آنجا كه علم ايشان به بياني از پيغمبر اكرم (ص) نارسا بوده است.

در مكتب تابعين تفسير به صورت گسترده‌تري درآمد، زيرا هر چه از عهد نبوت دور مي‌شدند هم غموض تفسيري بعضي از آيات قرآن بيشتر مي‌شد و هم مسائل جديدي از عقايد و مذاهب و احكام پديد مي‌آمد كه بايستي مستندي در قرآن براي آنها پيدا مي‌شد.

چنانچه خواهيم گفت رويگرداني از خاندان پيغمبر اكرم (ص) كه مهبط وحي و راسخين در علم و عالم به تأويل بودند، اين مشكل را شديدتر مي‌ساخت. و به همين علت بيراهه رفته، رأي و قياس را در تشخيص احكام اللّه راه دادند. و هر چه ضلع زاويه انحراف درازتر مي‌شد، از مستواي طريق و صراط مستقيم دورتر مي‌شدند. براي ترميم يك اشتباه ملزم بودند تا دو اشتباه را بپذيرند، و براي تصحيح دو باطل بر چهار باطل