شناخت قرآن(کمالی) صفحه 347

صحّه مي‌گذاردند، و هلم جرّا اين وضع تصاعدي ادامه مي‌يافت، كه مصاديق آن را در ضمن مكاتب گوناگون تفسير خواهيم ديد.

اينك مي‌پردازيم به شرح مختصري از مدارس تفسير در صدر اسلام كه سر آغازي براي تعليم تفسير بود و به دنبال آن تدوين تفسير به وجود آمد.

مدارس تفسير

اشاره

هنوز پيغمبر اكرم (ص) در قيد حيات بودند كه بسياري از سرزمين‌ها براي مسلمانان فتح گرديد و پس از رحلت پيغمبر (ص) در اندك زماني كشورهاي مهم آن روز جهان به دست مسلمانان افتاد. سرعت فتوحات و گسترش اسلام حيرت‌آور بود، زيرا در طول تاريخ بشري نمونه نداشت. ناچار بسياري از صحابيان، مهد اسلام يعني مدينه را رها كرده و در شهرهاي مفتوحه اقامت گزيدند. بعضي از ايشان در دستگاه حكومت اسلامي فرماندار، فرمانده، قاضي، معلم يا خزانه‌دار بودند. اينان علمي را كه از پيغمبر اكرم فرا گرفته بودند افاضه مي‌كردند، و تابعين در محضر ايشان فرا مي‌گرفتند و به ديگران تعليم مي‌دادند.

در شهرهاي مهم اسلامي مدارسي براي تفسير قرآن تشكيل شد كه اساتيد آنها صحابيان و دانشجويان آنها تابعين بودند، كه بعدا خود به عنوان استاد اين مدارس را اداره مي‌كردند.

البته مقصود ما از مدرسه، حضور چند طالب علم در حضور استاد است، نه تشكيلات خاص. اين مدارس در خانه‌ها يا در مسجدها و گاهي در مقابل دكان و محل كسب تشكيل مي‌شد، و طالبان علم هم پر توقع نبودند كه با اختراع بهانه ترك تحصيل كنند. مشهورترين اين مدارس عبارت بود از مدرسه مكه، مدرسه مدينه، و مدرسه عراق.

مدرسه مكه:

اشاره

مدرسه تفسير مكه به «ابن عباس» قائم بود. وي در ميان ياران خود مي‌نشست و قرآن را تفسير مي‌كرد و مشكلات آن را توضيح مي‌داد و به سؤالات جواب مي‌گفت.

«ابن تيميه» گويد:

داناترين مردمان به تفسير، اهل مكه بودند، زيرا ايشان اصحاب «ابن عباس» بودند.