شناخت قرآن(کمالی) صفحه 348

مشهورترين رجال اين مدرسه عبارتند از «سعيد بن جبير»، «عكرمه»، «مجاهد»، «طاووس بن ابي رباح»، كه همه از موالي بودند. و اين هم يكي از مواد و اصول انقلاب فرهنگ اسلام بود كه هم امتياز را به ارزش‌ها داده بود و هم امكان تحصيل ارزش‌ها را براي همه به نحو يكسان فراهم ساخته بود كه در اندك زماني طبقات پايين جامعه توانستند خود را در صفوف مقدم اجتماع جا دهند و بلكه از ايشان پيشي گيرند، چه در مقامات سياسي و فرماندهي و چه علم و اقتصاد.

سعيد بن جبير

وي «ابو محمّد» يا «ابو عبد اللّه سعيد بن هشام الاسدي الوالبي» (مولاي ايشان و منسوب به ايشان بود)، اصلا حبشي بود. رنگش سياه و خويش سفيد بود. از بسياري از صحابيان حديث شنيده بود. از «ابن عباس» و «ابن مسعود» روايت مي‌كرد. وي از بزرگان تابعين و بلكه مقدّم ايشان در تفسير و حديث و فقه بود. بيشتر روايات او از ابن عباس‌اند. سعيد، قرائات ثابت از صحابه را جمع كرده و به آنها قرائت مي‌نمود اما در تفسير متورّع و محتاط بود و به رأي خود تفسير نمي‌كرد. در مكانت او همين بس كه وقتي اهل كوفه نزد ابن عباس آمدند تا از او بپرسند، گفت: مگر «ابن امّ الدهماء» (نام مادر سعيد) نزد شما نيست؟ «قتاده» گفت: وي اعلم تابعين است در تفسير؛ نزد علماء جرح و تعديل موثق است.

«ابو القاسم طبري» گويد: وي ثقه و حجّة و امام بر مسلمانان است؛ اصحاب صحاح همه او را توثيق كرده‌اند.

وي در ماه شعبان سال 93 در سن چهل و نه سالگي به فرمان «حجّاج» شهيد شد. حجاج قبل از كشتن او با وي احتجاج مي‌كرد. از او پرسيد: چه نام داري؟ سعيد گفت: سعيد بن جبير. حجّاج گفت: لابل شقيّ بن كسير. سعيد گفت: امّي اعلم باسمي. حجاج گفت: اذا شقيت و شقيت امّك. سعيد گفت: الغيب يعلمه غيرك.

چون او را بر روي نطع نشاندند، گفت: خداوندا خون من آخرين خوني باشد كه به دست حجّاج ريخته مي‌شود. و چنان شد كه پس از شهادت او حجّاج ديوانه شد و تا سه روز ديوانه‌وار مي‌گفت: قيودنا قيودنا، تا به جهنم واصل شد. گناه نابخشودني سعيد، موالات خاندان علوي بود.

گاهي آراء تفسيري سعيد با ابن عباس مغاير بود. چنانچه در تفسير قوله تعالي:

«ذلِكَ الَّذِي يُبَشِّرُ اللَّهُ عِبادَهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً