شناخت قرآن(کمالی) صفحه 349

إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبي وَ مَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِيها حُسْناً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَكُورٌ» (الشوري: 22)، ابن عباس مي‌گفت مراد مودّتي است ناشي از خويشاوندي قريش با پيغمبر (ص)، اما سعيد مي‌گفت مراد مودّت ذوي القربي و آل پيغمبر (ص) است.

واضح است كه سياق آيه مؤيدّ قول سعيد است، زيرا مخاطب در «اسئلكم» عامّه مسلمانانند، نه قريش تنها، و مؤيّد آن ما قبل و ما بعد آن است كه سخن از ايمان و عمل صالح و اعمال حسنه است، و آن هيچ ربطي به كفّار قريش ندارد. ديگر آنكه «قربي» ظرف است براي مودّت به دليل «في» نه علّت براي وجود مودّت، چنانچه «سيّد قطب» در «في ظلال القرآن» گويد: «رأي سعيد بيشتر به دل مي‌چسبد».

اما نسبت اين تفسير به ابن عباس بعيد به نظر مي‌آيد، زيرا او اولي واحقّ است به تفسير سعيد، و چه بسا كساني كه خواسته‌اند مراد اللّه را تحريف و تأويل كنند، اين قول را به ابن عباس منسوب ساخته‌اند تا اقرار العقلاء علي انفسهم اصدق باشد و به اين وسيله يكي از امتيازات ذوي القربي را ناديده بگيرند.

مجاهد

مجاهد بن الجبر المكّي المقري المفسّر ابو الحجّاج المخزومي مولي السّائب بن ابي السّائب، در سال 21 بزاد و در سال 104 در مكه بمرد. در نزد «شافعي» و «بخاري» موثقترين اصحاب ابن عباس است و به تفسير او اعتماد دارند. از مجاهد شنيدند كه گفت:

قرآن را سي بار نزد ابن عباس خواندم، سه بار آنچنان بود كه در هر آيه‌اي درنگ مي‌كردم تا ابن عباس بيان كند كه درباره چه نازل شده و معناي آن چيست. «1»

همه بزرگان علم رجال و حديث بر وثاقت او اتفاق دارند، با وجود اين برخي از پذيرفتن تفسير او تأمّل مي‌كنند. «ذهبي» در «ميزان الاعتدال» گويد:

«ابو بكر بن عيّاش» گفت: از «اعمش» پرسيدم چرا از تفسير مجاهد پرهيز مي‌كنند؟

گفت: او از اهل كتاب پرسش مي‌كرد و به اقوال ايشان متّكي بود، اما كسي در صدق و عدالت او خدشه نكرده، و اگر از اهل كتاب اخذ كرده در موارد جايز بوده است.

از خصوصيات مجاهد آنكه در تفسير، به عقل خود آزادي بيشتري مي‌داد. اگر به نصيّ از قرآن مي‌رسيد كه ظاهرا با عقل سازگار نبود، آن را از باب تمثيل و تشبيه مي‌گرفت.