شناخت قرآن(کمالی) صفحه 350

و اين روش بعد از او سرمشقي براي معتزله گرديد كه آن را در نطاق وسيع‌تري به كار مي‌بردند.

«طبري» كه در نقد روايات صريح است درباره او گويد:

انّ رأيه يخالف اجماع الامّة الّذين لا يمكن نسبتهم الي الكذب.

و در جايي ديگر گويد:

ما ذكر هنا عن مجاهد لا معني له و فساد رأيه لا شكّ فيه.

مثلا در تفسير قوله تعالي: «وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ» (البقرة: 65) گويد:

مسخت قلوبهم و لم يمسخوا قردة و انّما هو مثل ضرب اللّه لهم كمثل الحمار يحمل اسفارا.

اما «ابن جرير طبري» اين تفسير را نپذيرفته و به دنبالش گويد: آنچه مجاهد گفته است مخالف مدلول قرآن است. آنگاه دلايلي بر ردّ اين قول بيان مي‌كند.

همچنين «ابن جرير» از مجاهد نقل مي‌كند كه در تفسير قوله تعالي: «وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلي رَبِّها ناظِرَةٌ» (القيامة: 22)، گفت: «تنتظر الثّواب من ربّها لا يراه من خلقه شي‌ء»؛ و همين تفسير بعدا براي معتزله مستندي قوي در عدم جواز رؤيت بود.

توضيح:

اماميّه هم منع جواز رؤيت مي‌كنند، اما مستند ايشان قول مجاهد نيست بلكه عقل و قرآن و اخبار اهل بيت- صلوات اللّه عليهم اجمعين- است.

شايد همين تفسير به رأي است كه متورّعين و محتاطان را از اخذ به تفسير مجاهد باز داشته است. به هر حال مجاهد يكي از پيشوايان تفسير است كه در حدّ خود داراي ارزش است، چنانچه «شيخ طبرسي» از او در «مجمع البيان» نقل مي‌كند و البته موارد را سنجيده و بي‌معارض‌ها را برگزيده است.

ياد سعيد و مجاهد از آن است كه سعيد از عارفان اهل البيت بود و مجاهد سرآغازي براي به كار بستن رأي.

مدرسه عراق:

اشاره

مدرسه عراق بر «عبد اللّه بن مسعود» قائم بود، اگر چه ديگران از صحابه آنجا بودند كه اهل عراق از ايشان اخذ تفسير مي‌نمودند، اما عبد اللّه استاد اول و ممتاز اين