شناخت قرآن(کمالی) صفحه 351

مدرسه بود كه در كثرت روايات تفسيري مشهور بود.

وقتي «عمر»، «عمّار ياسر» را به فرمانداري كوفه فرستاد، عبد اللّه مسعود را به عنوان معلم و وزير با او همراه ساخت. كوفيان در محضر او مي‌آمدند و بيش از ساير صحابه از او فرا مي‌گرفتند.

اهل عراق در به كار بردن رأي مشهور و از ديگران ممتاز بودند، و اين مطلب از كثرت مسائل خلاف در ميان ايشان معلوم ميشود. «1»

بعضي مي‌گويند اين اساس را ابن مسعود بنا نهاد، و پس از او علماي عراق از او به ميراث بردند. طبيعي است كه اين روش در تفسير قرآن اثر گذاشت، و از آن به بعد مي‌بينيم كه روز به روز دايره اعمال رأي و اجتهاد در اين باره وسيع‌تر شده است.

مشهورترين رجال تفسير در مدرسه عراق عبارتند از: «علقمة بن قيس»، «مسروق»، «اسود بن يزيد»، «مرة الهمداني»، «عام الشعبي» و «حسن بصري» اينان كه نام برديم مشاهير مفسرين از تابعين‌اند كه بيشتر اقوال خود را از صحابيان فرا گرفته‌اند. برخي از ايشان گاهي به اهل كتاب رجوع مي‌كرده‌اند، و جز اينها به اجتهاد خود تفسير مي‌كردند، و شك نيست كه درباره تفسير پس از خاندان رسالت اطلاعاتي داشتند كه قابل ذكر است.

آنان به عهد نزول وحي نزديك بودند و هنوز لغت فصحاي قرآن مهجور نشده و اصطلاحات و منقولات، صورت اصيل آن را دگرگون نكرده بود و تلاش و تعمّلي براي هماهنگ ساختن قرآن با عقايد مذهبي و سياسي چندان به كار نرفته بود. شناخت قرآن(كمالي) 386 مدرسه عراق: ..... ص : 385

ا از اين به بعد تلاش‌ها در گسترش تفسير آغاز شد و رو به فزوني رفت، و در هر عصر بر ذخاير تفسيري عصر ما قبل مي‌افزودند. اين خود سنّت لا يتغيّر الهي است در

هميشه حكومت‌هاي عراق از نافرماني مردم عراق شكوه داشتند و بازتاب‌هاي اين نافرماني‌ها شدّت عمل امثال «زياد بن ابيه» و «حجّاج بن يوسف» و «خالد بن عبد اللّه قسري» و «يوسف بن عمر ثقفي» بود كه تنها راه برقراري نظم را در به كار بردن شمشير و زندان‌هاي گور مانند جستجو مي‌كردند و به مردم عراق لقب اهل شقاق داده بودند.

علت امر آن بود كه اعراب عراق، نخبه طوايف گردنكش و خودپسند عرب بودند كه ايران را فتح كرده و مجاور مركز آن تمدن بزرگ ساكن شده بودند. آميزش ايشان با اقوام و مظاهر گوناگون تمدن و آراء ايشان، اين علت را تشديد مي‌كرد. اما شام چنان نبود. فتح شام كه ايالتي از امپراطوري شرقي روم بود از ايران بسيار آسانتر بود، مضافا به آنكه اعراب در مركز امپراطوري روم نبودند و «يزيد بن ابي سفيان» و «معاويه» از آغاز ايشان را مهار كرده بودند.