شناخت قرآن(کمالی) صفحه 352

تدرّج و تكامل، يا در تقهقر و تنازل، كه در صورت اول از نقطه‌اي آغاز مي‌شود و كم كم رو به گسترش مي‌رود تا به نقطه كمال خود برسد، اگر بتوان پاياني به نام كمال براي علم فرض نمود.

توضيح مهم:

بايد دانست كه گسترش تفسير قانوني و جايز در ناحيه تدبّري آن است و احيانا كشف تازه‌اي در معاني لغوي متبادر در زمان نزول، و گرنه تفسير قانوني كه مستند به قرآن و سنّت و لغت و اسلوب كلام و ساير شرايط ياد شده در قانون تفسير است، با مساعي پيگير و همه جانبه مفسرين بزرگ امري مفروغ عنه است كه گسترش در آن تقريبا ناممكن است، مگر آنكه به مأثوراتي دست يابيم كه تاكنون روزگار از ما پنهان داشته است. چنانچه نسخه تفسير «جامع البيان» از «طبري» كه يكي از ذخاير مهم تفسير است خبر آن بود اما خود آن نبود تا آنكه نسخه‌اي از آن در خزانه «أمير حمود ابن عبد الرشيد» أمير حائل به دست آمد و به چاپ رسيد.

بنابر اين كار مفسران آينده تلاش براي فهم متعالي‌تر قرآن است، كه «لا تنقضي عجائبه» اشاره به آن است.

مميّزات تفسير در عهد تابعين‌

اشاره

براي توضيح بيشتر، آن قسمت از مميّزات را كه در مكتب تفسير تابعين چشمگير است ياد مي‌كنيم:

1- در اين عهد بسياري از اسرائيليات (اعم از فرهنگ يهود يا فرهنگ نصاري) در تفسير داخل شد، و علت عمده آن بود كه گروهي از يهود و نصاري مسلمان شده و بسياري از اخبار خودشان را كه مربوط به احكام نبود، مانند اخبار آغاز آفرينش، براي مسلمانان مي‌گفتند، و چون آن تفاصيل در قرآن نبود و قرآن درباره آنها به ذكر موارد اعتبار بسنده كرده بود، مسلمانان به شنيدن آن تفاصيل مانند هر افسانه ديگر مولع بودند.

مضافا به آنكه برخي از اين نو مسلمانان، مانند «كعب الاحبار»، مورد شكّ و ريب بوده و قصدا مي‌خواستند فرهنگ اسلام را نيازمند فرهنگ خودشان وانمود سازند. تحقيقات تاريخي و آزاد امروزي، وجود ستون پنجمي را در صدر اسلام كه در