شناخت قرآن(کمالی) صفحه 359

مستنبط از قياس باشد باطل و غير قانوني است (البته قياس منصوص العلّة و قياس اولويّت، مورد استناد اماميّه است).

به طوري كه مي‌بينيم در نزد عامّه معقولي كه به عقل ايشان مستنبط باشد هم از اقسام اجتهاد جايز است، و همين مطلب به نظر جزئي و ناچيز است كه به عزل نصوص و ناديده گرفتن آنها مي‌كشاند. «1»

از اجتهاد در برابر نصّ فرزندان عجيب الخلقه‌اي متولد مي‌شود: ناديده گرفتن نص، و بدتر از آن مخالفت با نصوص، كه نمونه‌هاي بارز آن از طرف رجال مهم حكومت صدر اسلام به عنوان مصلحت انديشي بسيار است و تاريخ خشن و بي‌پروا و آزاد آنها را ضبط كرده و به نسل‌هاي آينده تحويل داده است.

اصطلاحات مصالح مرسله، سدّ ذارئع «2»، استحسان و قياس، اشكال مختلف ظهور رأي و عمل به رأي است، كه هر چند به بهانه فقد نصّ درباره بعضي احكام عنوان الزام به آنها داده‌اند ولي قابل قبول نيست و عذر فقدان نصّ درباره پاره‌اي از احكام پذيرفته نيست. زيرا قرآن مجيد و اخبار آل محمّد و قياسات منصوص العلّة يا اولويت، و اجماعات و عقل و قواعد فقهي براي تشخيص احكام و تكاليف كافي است؛ حال اگر كسي براي كسب خبر نزد صاحب خبر نرود و بگويد خبري نيست گناه از خود او است.

آيا مستفيضه «و انّهما لن يفترقا حتّي يردا عليّ الحوض» براي هشدار دادن كافي نيست؟ «وَ سَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ».

______________________________
(1) «ابو الحسن عبيد اللّه الكرخي»، رئيس علماي حنفي بغداد گفته است:

كلّ آية تخالف ما عليهم اصحابنا فهي مؤلة او منسوخة و كلّ حديث كذلك فهو مؤل او منسوخ.- التفسير و المفسرون، ج 3: 100.

(2) در زمان «عبد العزيز بن سعود» پادشاه عربستان سعودي، علماي نجد در مكه فراهم شدند و قراري صادر كردند كه در مدارس رسم و جغرافيا نبايد تدريس شود. «حافظ وهبه» سفير عربستان سعودي در لندن مأمور مذاكره با ايشان شد پس از آنكه فصلي براي ايشان در جواز تعليم استدلال كرد گفت:

حضرات شما هر وقت خواسته باشيد چيزي را منع كنيد مي‌گوييد سدّ ذريعه است، پس چه مي‌گوييد درباره انگور و خرما كه خمر از آنها به دست مي‌آيد و حكومت در مكّه هر كس را خمر بگيرد كيفر مي‌دهد، و در عصر صحابه به هم چنين بوده است اما هيچكس نگفته كه بايد درختان انگور و خرما به عنوان سدّ ذريعه بريده شوند. جزيرة العرب، حافظ: 147.