شناخت قرآن(کمالی) صفحه 383

دست آورده و تدوين كنند، و از آن جمله احاديث مربوط به تفسير قرآن بود، مانند:

سفيان بن عيينه، وكيع بن جرّاح، شعبة بن حجّاج، اسحق بن راهويه، ابان بن تغلب. و اينان عالمان حديث بودند كه احاديث تفسيري را در بابي جداگانه فراهم مي‌ساختند. «1»

در مرحله بعد، تفسير از حديث جدا شد و به صورت كتاب‌هايي مستقل درآمد.

يكي از كساني كه به اين كار مبادرت نمود «فرّاء»، نحوي مشهور متوفي به سال 207 ه. ق است.

گويند «عمر بن بكير» به «فرّاء» نوشت:

«حسن بن سهل» گاهگاهي درباره قرآن چيزي از من مي‌پرسد و من پاسخي آماده ندارم، اگر تواني كتابي براي من فراهم كن تا از آن سود برم. «فرّاء» به شاگردان خود گفت:

فراهم شويد تا براي شما مطالبي از قرآن املا كنم، و روزي معين كرد. در مسجد مؤذني بود كه قرائت قرآن مي‌كرد؛ «فرّاء» به او گفت فاتحة الكتاب را بخوان تا من تفسير كنم. او مي‌خواند و «فرّاء» تفسير مي‌كرد، و همچنين ادامه داد تا همه قرآن را تفسير كرد. «2»

«ابو حاتم» گفت:

«عبد الملك مروان» از «سعيد» خواست تفسير قرآن را بنويسد. او نيز نوشت. «عطاء بن دينار» آن را در ديوان يافت و گرفت و مرسلا از «سعيد» نقل كرد. «3»

نيز گويند «عمرو بن عبيد» تفسير قرآن را از «حسن بصري» اخذ كرد و نوشت. «4»

«ابن جريح»، متوفي به سال 150 ه. ق هم سه جزء بزرگ از تفسير قرآن را نوشت. «5»

توضيح‌

تقدّم عترت و صحابه ايشان در تدوين تفسير قرآن و علوم القرآن كه با آنهمه

______________________________
(1) اتقان، باب 43، تأسيس الشيعه لفنون الاسلام. مفسران شيعه، دكتر شفيعي. قاموس الرجال.
(2) التفسير و المفسرون، ج 1: 143.
(3) تهذيب التهذيب، ذيل عطاء.
(4) وفيات الاعيان، ج 2: 3.
(5) التفسير و المفسرون، ج 1: 144.