شناخت قرآن(کمالی) صفحه 386

أَ لَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ أَنْ لا يَقُولُوا عَلَي اللَّهِ إِلَّا الْحَقَ.- قرآن، الاعراف: 168.

تأثيري كه زمان در فهم قرآن داشته است‌

پيش از ورود در تاريخ مكاتب تفسير به رأي، يك صورت كلّي از طرز نفوذ رأي در تفسير را از قول «احمد امين» «1» با اندك تصرّفي براي تشريح بيشتر، نه قلب معاني مي‌آوريم:

مردم در عصر پيغمبر اكرم (ص) و بعد از او تا اندك زماني قرآن را مي‌خواندند و مي‌شنيدند و آن را مي‌فهميدند، و اگر علماي ايشان به چيزي بيش از اين فهم ابتدايي توجه مي‌كردند، توضيحي بود در اسباب نزول، يا استشهاد به اشعار عرب براي تفسير لفظي غريب يا اسلوبي پيچيده.

بيشتر چيزي كه «طبري» و جز او از صحابه نقل مي‌كنند از همين قبيل است.

در عصر اول هرگز ديده نمي‌شود كه صحابيان درباره مذاهب ديني و ملل و نحل سخني به عنوان تفسير قرآن گفته باشند، اما در اواخر دوره اموي مي‌بينيم كه سخن گفتن درباره قدر شايع شد، و متكلمان در قدر به قرآن از خلال عقايد خويش نظر مي‌كرده‌اند: آنكه قائل به جبر بود همه آيات اختيار را تأويل مي‌كرد، و آنكه قائل به اختيار بود همه آيات جبر را.

در دوران عباسي اين جويبار همچون سيلي سهمناك به راه افتاد. اصحاب مذاهب گوناگون كه روز به روز در ازدياد بودند، همه از ديدگاه مذهب خودشان به قرآن نظر مي‌كردند. به جاي آنكه به وسيله تعليمات قرآن روح مسلمانان را زنده كنند، ايشان را به ضعف و زبوني كشاندند، تا آنجا كه از ديدگاه فلسفه يونان و بعدا شرق به قرآن نظر كردند. و هر چند از اين راه به پاره‌اي از تمرينات عقلي و گسترش بعضي از نواحي فكري دست يافتند، اما نيروي روحاني و حماسه ديني را ضعيف ساختند و فهم قرآن نيازي به آن مقدمات نداشت.