- [اغاز سخن] 1
- پيشگفتار 2
- بخش يكم تعاريف 12
- در اصطلاح علماء تدوين (كه اينجا مورد نياز ماست): 14
- اشاره 14
- تعريف علم 14
- تعريف قرآن 14
- در اصطلاح متكلمين: 14
- در اصطلاح حكما: 14
- تكمله: 15
- تعريف علوم القرآن 15
- ب- تعريف اصطلاحي تفسير: 16
- تعريف تفسير 16
- تعريف تأويل 17
- تذييل: 17
- ب- تعريف اصطلاحي تأويل: 17
- مقايسه ميان موارد استعمال تفسير و تأويل 19
- توضيح: 19
- استعمالات كلمه تأويل در قرآن: 19
- اشاره 19
- استعمال كلمه تفسير در قرآن: 19
- بعضي از موارد استعمال تفسير در اخبار: 23
- بعضي از موارد استعمال تأويل در اخبار 24
- توضيح: 25
- موارد استعمال كلمه تفسير در اقوال صحابه و علما و غيره: 25
- موارد استعمال تأويل در اقوال صحابيان و علماء و غيره: 27
- نتيجه: 28
- تعريف تفسير القرآن و علم التفسير و تفسير 30
- بخش دوّم شناخت اجمالي قرآن 31
- اوصاف قرآن در قرآن و سنّت 32
- نامهاي قرآن در قرآن 32
- رشحهاي از خصايص قرآن 39
- مقاصد قرآن 42
- روشهاي قرآن در هدايت 44
- بخش سوّم قابل فهم بودن قرآن 46
- ادلّه مفهوم بودن قرآن بطور مطلق 49
- اشاره 49
- توضيح: 50
- خاتمه: 54
- دلايل عقلي بر قابل فهم بودن قرآن 55
- اشاره 55
- پاسخ به يك اشكال: 55
- توضيح: 56
- بخش چهارم مصونيّت قرآن از تحريف 57
- توضيح: 58
- اشاره 59
- صورت دوم- تحريف به تعويض: 59
- صورت اول- تحريف به زياده: 59
- انواع احتمالي تحريف 59
- صورت سوم- تحريف به نقيصه: 60
- دلائل عدم تحريف 61
- اشاره 63
- ادله قائلين به تحريف 63
- توضيح: 68
- خاتمه: 71
- بخش پنجم جمع و فراهم ساختن قرآن 73
- كتابت و ضبط قرآن در زمان پيغمبر 74
- اشاره 74
- كاتبان وحي 75
- وسايل نوشتن 76
- تركيب قرآن 78
- ابعاض قرآن [ايه] 79
- ترتيب آيات 80
- توضيح: 80
- ابعاض قرآن سوره. 82
- توضيح: 82
- تبصره: 83
- طوال، هفت است: 85
- مفصل: 85
- مئون: 85
- مثاني: 85
- جمع قرآن در زمان پيغمبر 87
- تبصره: 87
- تكلمه: 91
- توضيح: 92
- جمع خاص أمير المؤمنين علي بن ابيطالب (ع) 92
- توضيح: 93
- جمع قرآن در زمان ابي بكر 96
- تبصره: 97
- تنبيه: 97
- توضيح: 97
- تنبيه: 99
- جمع قرآن در زمان عثمان 99
- تنبيه: 102
- تبصره: 102
- تكمله: 103
- تكلمه: 104
- توضيح: 104
- تنبيه: 104
- بخش ششم قرائات 106
- اختلاف قرائات 107
- اشاره 107
- 1- وجوه اختلاف 108
- دوران اول: 108
- دوران دوم: 108
- توضيح مهم: 110
- توضيح: 110
- قسم اول- علل قهري و الزامي: 111
- توضيح: 111
- 2- علل پيدايش اختلافات 111
- تنبيه: 113
- قسم دوم- اختلافات عمدي: 115
- توضيح: 117
- 1- نظرات نحوي 117
- 3- نظرات سياسي 118
- 2- نظرات كلامي 118
- توضيح مهم: 119
- 3- حدود اختلافات جايز 121
- بررسي روايات سبعة احرف 123
- اشاره 123
- توضيح: 125
- تنبيهات: 128
- تكمله: 131
- تبصره: 133
- تنبيه: 134
- نتيجه: 134
- اشاره 135
- تلاش براي توحيد نصّ 135
- 1- توحيد نص به تمام معني الكلمه: 137
- 2- عدم توحيد نص: 138
- 3- توحيد نص در حد امكان و مقدور: 139
- نتيجه: 141
- مصاحف امام (نمونه) 142
- منشأ علم قرائات 144
- قرائات و قرّاء 144
- اشاره 144
- تكمله: 145
- تدوين كنندگان قرائات 147
- اشاره 147
- توضيح: 149
- شرايط قرائات 149
- اشاره 149
- تنبيه: 151
- 3- آحاد: 152
- اقسام قرائات 152
- 2- مشهور: 152
- اشاره 152
- 1- متواتر: 152
- 6- مدرج: 153
- تواتر قرائات سبع 153
- 5- موضوع: 153
- اشاره 153
- 4- شاذّ: 153
- نتيجه: 158
- اشاره 160
- جواز قرائات در نماز 160
- تذكر: 161
- تاريخ قاريان بنام 161
- خلاصه: 161
- تنبيه: 161
- قرّاء سبعه 163
- اشاره 163
- تبصره: 164
- بخش هفتم اسباب نزول 165
- اقسام سبب نزول 168
- 2- سبب اصطلاحي: 168
- اشاره 168
- 1- سبب عام: 168
- عموم لفظ و خصوص سبب 168
- اسباب نزول، سماعي است نه اجتهادي 170
- اشاره 170
- توضيح مهم: 171
- تنبيه: 172
- اشتباه در اسباب نزول 173
- تكلمه: 174
- بخش هشتم تفسير به رأي 176
- دوّم- فاسد: 177
- اول- صحيح: 177
- دلايل مانعين 178
- اشاره 183
- ادله مجيزين 183
- توضيح مهم: 184
- توضيح: 185
- منشأ خطا در تفسير 189
- بخش نهم محكم و متشابه 192
- توضيح: 194
- تعريف محكم و متشابه 195
- تعريفات اصطلاحي: 196
- تعريف لغوي متشابه: 196
- توضيح: 199
- [نمودار] 200
- تنبيه: 201
- تعريفات متشابه در اخبار 201
- توضيح: 201
- توضيح: 202
- تنبيه: 203
- تنبيه: 205
- توضيح: 205
- تبصره: 206
- تكمله: 208
- راسخون در علم 213
- اشاره 213
- ادله قائلين به معطوفه بودن: 215
- توضيح: 215
- رسوخ در علم چيست؟ 217
- از طرق عامّه: 218
- راسخين در علم كيانند؟ 219
- توضيح: 222
- تكمله: 223
- خلاصه 224
- بخش دهم ظهر و بطن قرآن 226
- اول- از كتاب: 227
- اشاره 228
- دوم- از سنت: 228
- تنبيه: 235
- اما دليل عقلي: 235
- تكمله: 237
- بخش يازدهم نسخ، بداء، تاريخ نزول 238
- اشاره 239
- نسخ 239
- دليل مطلب: 240
- توضيح: 241
- تعريف اصطلاحي نسخ 242
- توضيح: 243
- توضيح: 243
- آراء اهل اديان درباره نسخ 244
- شرايط نسخ 244
- دلايل مجيزين: 245
- دلايل مانعين: 245
- نسخ در مرحله وقوع 247
- اول- نسخ تلاوت بدون نسخ حكم 247
- وجوه نسخ 247
- دوم- نسخ تلاوت و حكم 247
- سوم- نسخ حكم و بقاي تلاوت منسوخ 248
- تنبيه: 249
- فايده نسخ 250
- وجوه نسخ به تقسيم ديگر 251
- اما جواب: 252
- توضيح: 254
- اشاره 255
- مسأله بداء 255
- توضيح: 257
- تاييد بداء از طرق عامه: 260
- توضيح: 261
- تنبيه: 261
- تأييد بداء از طرق خاصّه: 262
- تكمله: 263
- ملحق بخش يازدهم تاريخ نزول 265
- اشاره 265
- تنبيه: 266
- توضيح: 267
- ضوابط مكّي و مدني بودن 267
- توضيح: 269
- وجوه مختلف نزول قرآن 269
- سور مدني: 270
- سور مكي: 270
- بخش دوازدهم مصادر تفسير 271
- اشاره 273
- مصدر اول- قرآن مجيد 273
- توضيح: 274
- اشاره 276
- مصدر دوم- سنّت 276
- توضيح: 277
- توضيح: 281
- تكمله: 282
- طرق اماميّه: 283
- طرق عامّه: 285
- تكمله: 287
- رتبه كتاب و سنّت 291
- تعارض كتاب و سنّت 292
- توضيح: 293
- تكمله: 294
- خاتمه: 295
- اشاره 296
- مصدر سوم- قول صحابي 296
- صحابي كيست؟ 298
- توضيح: 305
- مصدر چهارم- قول تابعي 305
- ارزش قول صحابه در تفسير 305
- بخش سيزدهم شرايط تفسير 307
- اول- علم لغت 308
- قسم اول- علومي كه مفسّر بايد آنها را فرا گيرد، عبارتند از: 308
- توضيح: 309
- تذكر: 309
- دوم- علم صرف 310
- سوّم- علم اشتقاق 310
- چهارم- علم نحو و اعراب 311
- پنجم- علم اسلوب 312
- ششم- علم قرائات 313
- نهم- علم اسباب نزول 314
- هفتم- علم كلام و اصول عقايد با معاني اسماء اللّه 314
- هشتم- علم اصول فقه 314
- يازدهم- علم الدّرايه 315
- قسم دوم- اتخّاذ روش صحيح است 315
- چهاردهم- خلوص نيّت 315
- دهم- علم به ناسخ و منسوخ قرآن 315
- دوازدهم- علم به روايات مرفوعه در باب تفسير 315
- اشاره 315
- سيزدهم- علم به احوال بشر 315
- تذييل: 318
- خلاصه: 318
- ملحق بخش سيزدهم قصص و اسرائيليات 321
- اشاره 321
- تذييل: 325
- تكمله: 326
- بخش چهاردهم مكتب نبوي و عترت 328
- توضيح: 330
- تكمله: 337
- بخش پانزدهم مكتب صحابيان 339
- توضيح: 343
- بخش شانزدهم مكتب تابعين 345
- مدرسه مكه: 347
- اشاره 347
- مدارس تفسير 347
- سعيد بن جبير 348
- مجاهد 349
- مدرسه عراق: 350
- توضيح: 350
- مميّزات تفسير در عهد تابعين 352
- اشاره 352
- توضيح مهم: 352
- توضيح: 354
- بخش هفدهم عوامل گسترش اختلاف در تفسير 355
- يكم- حذف اسناد 357
- دوم- فقد نصوص 358
- توضيح: 358
- اشاره 358
- توضيح: 360
- سوم- پيدايش آراء مذهبي و موافقتهاي سياسي 361
- چهارم- گسترش علوم 370
- پنجم- پيدايش زندقه و شعوبيگري 373
- هفتم- مسأله رواني نوخواهي 373
- ششم- تداخل انواع تفسيرها 373
- هشتم- وضع حديث 374
- بخش هجدهم تدوين تفسير 378
- توضيح 383
- بخش نوزدهم نفوذ رأي در تفسير 385
- تأثيري كه زمان در فهم قرآن داشته است 386
- توضيح: 387
- بخش بيستم مكتب معتزله 392
- تنبيه: 397
- روش تفسير معتزليان 404
- بخش بيست و يكم مكتب باطنيّه و اخوان الصّفا 408
- خروج چشمگير از مرزهاي قانوني تفسير 409
- اشاره 411
- باطنيان 411
- تنبيه: 417
- اخوان الصّفا 420
- بخش بيست و دوّم مكتب صوفيّه 426
- توضيح: 429
- تنبيه: 434
- ابو حامد محمّد غزّالي 437
- محي الدّين ابن عربي 445
- بخش بيست و سوّم مكتب فلاسفه 472
- بخش بيست و چهارم مكتب علمي و اجتماعي در پرتو تمدن جديد 479
- معتزليان جديد 481
- بخش بيست و پنجم مكتب جستجوگران و نوآوران 494
- اشاره 500
- توضيح يكم: 500
- توضيح دوم: 501
- تكمله: 501
- توضيح سوم: 502
- بخش بيست و ششم تفاسير مهم و مفسّران بزرگ 504
- تفاسير عامّه 505
- تفاسير اماميّه اثنا عشريّه 506
- بخش بيست و هفتم تفسير متكامل 508
- بخش بيست و هشتم اعجاز قرآن 520
- اشاره 521
- حرف 521
- توضيح: 523
- تلائم و تنافر حروف: 523
- اشاره 524
- كلمه 524
- توضيح: 525
- توضيح: 527
- اشاره 531
- اعجاز قرآن در محتوي: 531
- توضيح: 541
- اشاره 544
- تحدّي يا هماورد جويي 544
- نكته مهمّ: 545
- تنبيه: 547
- هدايت: 551
- اشاره 551
- بررسي محتواي قرآن 551
- منطق تعليمي قرآن متّكي به فطرت است 554
- دو شرط مبلّغ احكام اللّه: نترسيدن و مزد نگرفتن: 562
- شمول و گسترش هدايت در قرآن: 563
- خير و شرّ، صلاح و فساد: 564
- احسن القول چيست؟: 568
- وجود ايمان بدون عمل صالح قابل تصوّر نيست: 568
- زندگي طيّب و گوارا بهره نيكوكاران است: 570
- حكومت سراسر زمين از آن مؤمنان نيكوكار خواهد بود: 571
- فساد: 572
- وجوه هدايت در قرآن مجيد 577
- اوجه الوجوه هدايت: توحيد و يكتاپرستي: 577
- امر به معروف و نهي از منكر 598
- عدالت 598
- عدالت، امر به معروف و نهي از منكر: 598
- عقل، علم، تفكّر، كشف، امتياز اشرف مخلوقات 599
- توضيح: 599
- خاتمه 605
رشحهاي از خصايص قرآن
اينك رشحهاي از خصايص قرآن مجيد را در حدّ وسع و طاقت خود و نيز گنجايش اين كتاب تقديم خوانندگان گرامي و دوستدار قرآن ميدارم.
پيش از آنكه براي پيشرفت و گسترش اسلام، برق شمشير در دست مجاهدان مسلمان بدرخشد، اين قرآن بود كه مسلمانان را ميساخت و براي مواجهه با همه قدرتهاي جهان آماده مينمود.
تا قبل از فتح مكه، كه سرآغاز نمايش قدرت اسلام به شكل يك حكومت مركزي بود، در طول بيست و دو سال، تنها نيروئي كه مسلمان ميساخت و بر ميانگيخت، آواي محمد (ص) بود كه وحي خالق را به گوش خلق ميرساند.
گوئي اين مسلمانان نخستين كه پايه و اساس قدرت عالمگير اسلام بودند از رهبرشان هيچ نميخواستند، نه نان و آب، نه پوشاك، نه مسكن، نه شادي، نه امتياز، نه آسايش، نه سيم و زر، نه آب و زمين؛ زيرا رهبرشان خود هيچ از اينها را نداشت و به ايشان نيز نويد نميداد. تنها او را ميخواستند، كه معارف عاليه و مفهوم زندگاني واقعي را به ايشان ميآموخت و جهاني بس فراختر را نشانشان ميداد او هم هيچ رابطهاي با ايشان جز از راه چشم و گوش نداشت: چشمها او را ابر مردي در اوج فداكاري و فروتني و خدمتگزاري ميديد، و گوشها وحي الهي را در قالب كلماتي رسا و گيرا و انگيزه بخش از آواي او ميشنيد؛ آوايي كه هر بخشي از آن قرآن بود، همهاش قرآن بود.
اگر آواي وحي نبود، چشم از ديدن او بهره نميگرفت. بهرهمندي همه از آن گوش و استماع و سپس فهم وحي بود.
وَ تَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَ هُمْ لا يُبْصِرُونَ. (الاعراف: 198) در وقت اصغاي وحي، گوش بر چشم مقدّم است. اول گوش و دوّم چشم؛ اينهايند دروازههاي دل.
إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا. (الاسراء: 36) همانا گوش و چشم و دل، هر يك آنها مورد پرسش قرار ميگيرند.
در ميان شعائر اسلامي، هر كدام در معرض حوادث روزگار تا سر حد امحاء ظاهري برسد قابل ترميم است. كعبه را بارها سيل خراب كرده ولي بعدا ساخته شده