شناخت قرآن(کمالی) صفحه 397

عقيده ارجاء است؛ گويي ارجاء حمّامي است كه براي تطهير همه، بدون قيد و شرط صلاي عام داده است.

گويند «مقاتل بن سليمان» از مرجئه بود و مي‌گفت عذاب مؤمن گناهكار بر روي صراط است كه لهيب آتش او را به اندازه گناهش آزار مي‌دهد. «1»

تنبيه:

بايد دانست كه عقيده ارجاء ظاهري عوام پسند دارد: بندگان خدا را به خدا واگذار كنيد؛ به قول حافظ:

من اگر نيكم اگر بد، تو برو خود را باش‌در پس پرده ندانند كه خوب است و كه زشت قول حافظ و امثال او يك مسأله اخلاقي است براي دفع خودپسندي و اخذ به حسن ظنّ و عدم شتاب در قضاوت، اما در جايي كه ترك جرح و تعديل و قضاوت باعث ايجاد شبهات و اغراء باشد، مانند قبول روايت از دروغگو يا متابعت و اطاعت از گمراه كننده و ظالم، اثري ويران كننده دارد. مضافا به آنكه در اثر سهل انگاري و مسامحه بيجا بر رجاي مذموم تكيه كرده، و براي ارتكاب گناه جري و جسور خواهند شد.

مسأله آن نيست كه به طور قطع و يقين بدانيم در روز جزا فلان اهل بهشت و فلان اهل دوزخ است، بلكه مسأله مهم آن است كه با قضاوت صحيح و به محك زدن رجال دين و تشخيص امتيازات واقعي در اسلام و ديدن نمونه‌هاي كامل و همچنين شناختن مدّعيان دروغين، هدف و مقصد اسلام را بدون تحريف و اشتباه تشخيص خواهيم داد، و آن وقت هيچكس گناه بدي جاهلان زود باور و معاندان غرضمند و دايگان مهربانتر از مادر به ظاهر مسلمان را، به پاي اسلام نخواهد گذاشت و اسلام از اين تهمت‌هاي ناروا بري خواهد شد.

بنابر آنچه گفتيم، عقيده ارجاء كه در همه مذاهب نمونه‌هايي از آن مي‌توان يافت، بيمايه‌ترين و ويرانگرترين عقايد است، كه به دست بيدينان و به تقويت سياستمداران در اسلام پديد آمده است.

اينك مي‌پردازيم به مختصري از تاريخ معتزليان.