شناخت قرآن(کمالی) صفحه 404

دنبال اين وقايع است. «1»

روش تفسير معتزليان‌

معتزله براي اثبات عقايد خود و ردّ حجج مخالفان كه خود را اهل سنّت ناميده‌اند «2»، تفسير قرآن را با مهارت خاصي انجام داده‌اند كه مهمترين اصول آن عبارت است از:

اول تنزيه مطلق، دوم عدل، سوم حرّيت اراده، چهارم فعل اصلح.

و در همه اين موارد به حاكميت عقل متّكي شده‌اند، تا آنجا كه گاهي خود را ملزم ديده‌اند روايات صحيحي را ناديده بگيرند، به اين طريق كه هر جا عقل با نقل معارض بوده، اگر نتوانسته‌اند تأويلي- هر چند متكلّفانه- براي آن پيدا كنند عذر آن را خواسته‌اند.

معتزله همه آراء خود را در تفسير مصاب مي‌دانند. بنابر رأيي كه در اجتهاد دارند، آنجا كه از آيه واحد وجوه مختلف مي‌توان استنباط نمود، همه آن وجوه را بنابر اجتهاد مجتهد صحيح مي‌شمارند؛ نه مانند اهل سنّت كه معتقدند هر آيه يك معني بيشتر ندارد و همان است كه مراد اللّه است و تلاش مجتهدان همه براي دريافت آن معني است، هر چند به آن نرسند، و مجتهد يا مصيب است يا مخطي‌ء، و مصيب دو اجر دارد و مخطي‌ء يك اجر، و بر حاصل اجتهاد در تفسير نبايد قاطع بود بلكه آن غايت وسع است كه راهي به غير آن نيست.

معتزليان تا آنجا كه توانسته‌اند آن قسمت از لغات قرآن را كه با تنزيه و ديگر عقايد خودشان معارض بوده دستكاري و تأويل نموده و از معاني متبادر و متداول خارج ساخته‌اند، و اين كار را تا سر حدّ تكلّف و تعسّف انجام داده‌اند، به طوري كه از شأن علم و عالم به دور است.

______________________________
(1) مقدمة الحاكم الجشمي: 28.
(2) تسميه به اهل سنّت در مقابل اهل رأي است، زيرا معتزله مسائل را با عقل مي‌سنجيدند ولي منكر سنّت به حساب نمي‌آيند. اما گاهي القاب و عناوين براي تبليغات به كار مي‌رود و اثر هم دارد. چنانچه اماميّه كه تمسّك ايشان به سنّت بيش از همه فرق مسلمانان است، در نظر اول گمان مي‌رود كه اهل سنّت به معني لغوي خود نيستند، و تبادر معني اضطلاحي سنّت براي عامّه، مانع از شمول آن به اماميّه است؛ همچنانكه در نظر اكثر شيعيان استعمال سنّي براي شيعه ناپسند است.