شناخت قرآن(کمالی) صفحه 409

خروج چشمگير از مرزهاي قانوني تفسير

تا اينجا مجملا دانستيم كه معتزله اولين فرقه متشكّلي بودند كه در تفسير قرآن و تعريف معارف اسلامي، عقل را در برابر نقل، مستند خود قرار دادند، و براي نصرت عقايد خويش كه اصول مكتب ايشان را تشكيل مي‌داد تا آنجا رسيدند كه معارضات اثري را تا اندازه‌اي ناديده گرفتند و شاذّ را بر مشهور ترجيح دادند تا رأي خود را اثبات كنند.

اما با وجود اين همه آزاد فكري‌ها، صبغه ديني داشتند، خدماتي به فرهنگ اسلام انجام دادند و ظاهر چنين حكم مي‌كند كه نيّت و قصد ايشان نصرت دين و حفظ آن از دستبرد معاندين و مبطلين بود. اي كاش تأويل قرآن و ناديده گرفتن نصوص اثري، در همين حدّ و مرز باقي مي‌ماند و مهار گسيختگي بعدي كه به وسيله باطنيان، غاليان و صوفيان انجام گرفت، در آن راه نمي‌يافت، و به قول مجلسي دوم كه: «اوّل الالحاد سلوك التأويل من غير دليل» «1»، راه الحاد را براي مسلمانان باز نمي‌كرد.

اگر معتزليان ندرة اثر را از حاكميت عزل مي‌كردند، لااقل عقل را به جاي آن مي‌نشاندند، و اگر مجاز و استعاره را در فهم قرآن راه مي‌دادند، اما الفاظ را از معاني خود خلع نمي‌كردند.

در فصول بعد خواهيم ديد كه مهار گسيختگي مغرضان و نابخردان و مدعيان و فرقه سازان دكاندار، كه نه فلسفه يونان را درك كرده بودند، نه عرفان فلوطين را، چگونه صورت كلّي و سيماي نوراني فرهنگ اسلام را دگرگون ساخته و كار را به آنجا