شناخت قرآن(کمالی) صفحه 411

اول، غريزه نوخواهي و دل آزردگي از كهنه.

دوم، آسان شمردن احكام دين براي ارضاي ميل به فرار از مسؤوليت.

سوم، حذف شرايط قانوني و آسان گرفتن تفسير بدون زحمت تحصيل براي همه، به قصد ارضاي حس خودخواهي.

چهارم، استخدام نامرئي سياست براي پيش بردن مقاصد سياسي، و لو در حدّ ايجاد انشعاب.

باطنيان‌

اشاره

باطنيان كه به فرقه‌اي سياسي شبيه‌تر بودند تا فرقه‌اي مذهبي، امامت را بعد از حضرت صادق عليه السّلام حقّ «اسمعيل» فرزند ارشد او مي‌دانستند و براي به دست گرفتن قدرت، عقايد خاصّ مذهبي را بهانه كرده و مخفيانه تبليغ مي‌نمودند، و در اندك مدتي دعوت ايشان نمونه كامل خلع شريعت، به استناد تأويل دلبخواه در قرآن و سنّت و احكام شد.

باطنيان در فكر نبودند كه براي آراء تفسيري خود مستندي از عقل يا نقل داشته باشند، و تفسير قرآن تابع اراده رهبران ايشان (به اصطلاح امام يا معلّم) بود، كه در هر وقت بر حسب ميل و اراده و تشخيص او هم قابل تغيير بود.

بنابراين، در قدم اول، هر لفظي از افاده معناي لغوي خود معزول بود و به طريق اولي التزام به عقل و نقل در كار نبود. ايشان با كمال گستاخي مي‌گفتند مراد از كلام اللّه ظواهر نصوص آن نيست، بلكه بواطن و اسرار آن است.

«شاطبي» گويد:

مثال اين قسم دستكاري‌هاي باطنيه در كتاب خداوند است كه آن را از ظاهرش خارج كرده‌اند و مي‌گويند مراد و مقصود در پشت اين ظاهر است و راهي براي رسيدن به آن با عقل و نظر نيست. و اين است و جز اين نيست، به دست نمي‌آيد جز از جانب امام معصوم آنهم به تقليد آن امام. و استناد ايشان بيشتر به علم حروف و علم نجوم است و در اين زمان‌هاي متأخّر پارگي اين وصله براي وصله دوز بيشتر شده و دعاوي بسيار بر شريعت بار شده، مانند ادّعاهاي باطنيان؛ تا آنجا كه اصلا معقول نيست و اين قسم هم شامل ساختگي‌هاي اهل سفسطه و مدّعيان حكمت مي‌شود. و همه اينها نه اصلي دارد كه بر آن بنا شود نه ثمره‌اي كه چيده شود، و سراسر بيهوده است. «1».