شناخت قرآن(کمالی) صفحه 420

بوده كه موسي را فرستاده؟ اگر موسي دروغگوست پس فرستنده او دروغگوتر است. معلم باطني به من گفت، هيچ وقت رستگار نخواهي شد، و پشيمان شد كه چرا سرّ خود را پيش من فاش كرده است.

از ميان فرق باطنيان، تساهل «قرمطيان» بيشتر بود؛ ايشان رعايت احكام نمي‌كردند. «ناصر خسرو» كه خود از سران دعاة اسماعيليّه است، در شهر «لحساء» مسجدي نديده مگر مسجد كوچكي كه يك تن سنّي براي خود ساخته است. قرمطيان نماز نمي‌خواندند. چند بار قافله حجّاج را تا نفر آخر قتل عام كردند. حجر الاسود را از «ركن» جدا كرده و به بحرين بردند و پس از 22 سال (317- 339) به سفارش خليفه فاطمي آن را به كعبه باز گرداندند.

اخوان الصّفا

در قرن چهارم مكتب ديگري بر مباني باطنيان به نام «اخوان الصّفا» تأسيس يافت. دانشمنداني با ترجمه آثار افلاطون و ارسطو و افلاطونيان جديد، و اقتباسات ديگر حتّي از فرهنگ هندو، افق تازه‌اي براي مسلمانان متفكّر باز كردند و به نوبه خود چون پلي رابط ميان فلسفه يونان و شرق بودند.

اصطلاحات و عناوين حقيقت نفس، فيض صادر از الوهيّت، عقل اعلي، فناء ماده، زندان نفس جزئي كه شعاعي از نفس كلّي است در عالم اشباح، و سير نزولي آن براي تطهير و امتحان براي رسيدن به روح خالص، محك عمل به فضيلت بازگشت نفس مطمئنّه به وطن اصلي در سير صعودي؛ همه اينها با آمال ديني هماهنگ است، كه مي‌توان در قرآن و سنّت مناسباتي با آنها براي اذهان ساده و ابتدايي يافت، و با شيّادي در تعاريف و حدود آنها كم و زياد كرد و از منظور و هدف معارف اسلامي خارج ساخت. مخصوصا در افلاطوني جديد، قصّه‌هايي مانند عالم شياطين، سيادت حقيقي براي عالم روح كه در افلاك بالا وطن دارد و امثال آنها يافت مي‌شود كه مي‌تواند غذايي براي تصوّرات عاري از دليل باشد.

مي‌دانيم كه براي ميل به كمال انساني، كه همان مقصد اقصاي رسالت محمّدي (ص) است، برنامه قطعي و روشن و كامل همان است كه قرآن مجيد نشان داده است: