شناخت قرآن(کمالی) صفحه 434

با وجود اين بايد يادآور شويم كه تأويلات صوفيان درجاتي دارد و بخشي از آن كه مخالف ظاهر نيست، چون درجه‌اي از تدبّر است و اصطلاحا آن را تفسير اشاري گويند، با تصريح به آنكه اشاري است نه حقيقي، ناروا نيست، چنانچه «نيشابوري» صاحب «غرائب القرآن» در مقدمه تفسيرش گويد:

اما تأويل‌هايي كه در تفسير آورده‌ام، بيشترشان از محقّق متقن نجم الملّة و الدّين معروف به دايه، قدّس نفسه و روحه و رمسه است، و بخشي از آنها وارداتي است كه در ذهن ما آمده و چون بخشي از ذخاير ذهني به من رسيده، در حالي كه جازم نيستم كه مراد خداوند آن باشد بلكه مي‌ترسم كه حاصل جرأت نابجاي من باشد.

و هر آينه ديگر اماماني كه مشهور به ذوق و وجدان بوده‌اند و ميان عرفان و ايمان و ايقان در فهم قرآن جمع كرده‌اند، مرا به اين كار تشجيع كردند. اگر درست در آيد چه خوب، و اگر خطا باشد عذر من مقبول است، زيرا بر مرد است كه در راه ادراك حقيقت به قدر وسع تلاش كند.

تنبيه:

اگر خواننده كنجكاو ميان «نيشابوري» با تواضع و تفاسير اشاري موافق با ظاهر قرآنش از يك طرف، و «محي الدين اعرابي» با دعوي‌ها و تفاسير گستاخانه و ناروايش از طرف ديگر مقايسه كند، بر او روشن خواهد شد كه قصد ما طنز و تعصّب نيست بلكه دريافت حق و واقع است. تفسير صوفي اگر در همين حدّ و اندازه بس مي‌كرد، غائله‌اي در پي نداشت، اما خواهيم ديد كه بسياري از صوفيان، در حالي كه قولا عدول از ظاهر را روا نشمرده‌اند، عملا آن را رعايت نكرده‌اند.

«ابن صلاح» از قول امام «ابو الحسن واحدي» گفته است كه «ابو عبد الرحمن سلمي» كتاب «حقائق التّفسير» را تأليف كرده؛ اگر اعتقادش آن است كه آن تفسير است، بتحقيق كافر است.

آنگاه «ابن صلاح» خود گويد:

از نظر حسن ظن، اگر چنين موارد به عنوان تفسير و شرح كلمه نباشد كفر نيست، و اگر چنين باشد كفر است، و همان مسلك باطنيان است؛ و شايد تنظير و تمثيلي براي ظاهر قرآن باشد، مثل آنكه در تفسير قوله تعالي: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ» (التوبه: 123) گويند خداوند ما را به جهاد نفس نيز امر فرموده است. «1»