شناخت قرآن(کمالی) صفحه 437

مفسّران به استناد سنّت و لغت «1» گفته‌اند، بلكه پرتاب آه سحرگاهي است «2» به جاي موشك‌هاي قاره پيما! و در اين صورت بحث و تحقيق چاره كار نخواهد بود.

مي‌گويند عرب را گفتند روزه را مي‌خوري، قضاي آن را بايد بگيري. عرب با خونسردي گفت قضاي آن را هم مي‌خورم. حال مسأله خلع الفاظ از معاني موضوع و متداول همين است، كه با هر چه استدلال شود هم مي‌توان الفاظ آن را از تفهيم لغوي و اسلوبي خلع يد كرد.

اينك مي‌پردازيم به ذكر نمونه افرادي كه كما بيش به سبك مكتب صوفيه از ظاهر عدول كرده و از مرز تأويل جايز فراتر رفته‌اند.

ابو حامد محمّد غزّالي‌

«غزّالي» را نه مي‌توان صوفي دانست و نه باطني، اما آثار او كه به عقيده بعضي، عاليترين تصوير از فرهنگ اسلام، و به عقيده بعضي، در بسياري موارد چون پرده‌اي مانع ديد فرهنگ و معارف واقعي اسلام است، از افكار صوفيانه و باطني متأثر است. به غزّالي چه لقبي مي‌توان داد. فقيه، متكلّم، صوفي، باطني، ضد باطني، يا فيلسوف؟ زيرا هر كدام از اين عناوين با اعتراض مواجه مي‌شود؛ نه فقيهي چون «شافعي» و «ابن حنبل» است، نه متكلّمي چون «نظام»، نه صوفي‌يي چون «ابن فارض»، و نه فيلسوفي چون «ابن رشد»؛ شايد هم از آنها بالاتر باشد كه لقب «حجّة الاسلام» دارد و بنابراين هيچ كدام از آنها نخواهد بود.

وقتي صليبيان در سال 495 بيت المقدس را تصرف كردند و خبر ايشان به بغداد رسيد و گويي قيامت بر پا شده بود، غزّالي در بغداد بود، ولي هيچ حركتي از او مشاهده نشد، سخني به زبان نياورد، مردم را به جهاد دعوت نكرد؛ يازده سال بعد از آن زنده بود، امّا تلاشي از او در اين راه ديده نشد. كسي كه منكر خلود به جسم را تكفير مي‌كرد، اسلام را در معرض انهدام ديد و دست بلند نكرد؛ شايد از آن جهت كه

______________________________
(1) يكي از معجزات پيغمبر (ص) آن است كه وقتي از او از قوّت مي‌پرسند، سه بار مي‌فرمايد: «الّا القوّة الزمي». و مي‌بينيم كه هميشه نيروهاي پرتابي قويترين نيروهاست.
(2) «ملّا فتح اللّه» در «منهج الصادقين» گويد: «شيخ ابو القاسم نصر آبادي» گفته كه رمي بر سه گونه است: رمي ظاهر به تير و كمان، رمي باطن به تير آه سحرگاهي از كمان خضوع، رمي سهام حظوظ از دل.