- [اغاز سخن] 1
- پيشگفتار 2
- بخش يكم تعاريف 12
- در اصطلاح علماء تدوين (كه اينجا مورد نياز ماست): 14
- اشاره 14
- تعريف علم 14
- تعريف قرآن 14
- در اصطلاح متكلمين: 14
- در اصطلاح حكما: 14
- تكمله: 15
- تعريف علوم القرآن 15
- تعريف تفسير 16
- ب- تعريف اصطلاحي تفسير: 16
- تذييل: 17
- تعريف تأويل 17
- ب- تعريف اصطلاحي تأويل: 17
- مقايسه ميان موارد استعمال تفسير و تأويل 19
- استعمالات كلمه تأويل در قرآن: 19
- توضيح: 19
- استعمال كلمه تفسير در قرآن: 19
- اشاره 19
- بعضي از موارد استعمال تفسير در اخبار: 23
- بعضي از موارد استعمال تأويل در اخبار 24
- موارد استعمال كلمه تفسير در اقوال صحابه و علما و غيره: 25
- توضيح: 25
- موارد استعمال تأويل در اقوال صحابيان و علماء و غيره: 27
- نتيجه: 28
- تعريف تفسير القرآن و علم التفسير و تفسير 30
- بخش دوّم شناخت اجمالي قرآن 31
- اوصاف قرآن در قرآن و سنّت 32
- نامهاي قرآن در قرآن 32
- رشحهاي از خصايص قرآن 39
- مقاصد قرآن 42
- روشهاي قرآن در هدايت 44
- بخش سوّم قابل فهم بودن قرآن 46
- ادلّه مفهوم بودن قرآن بطور مطلق 49
- اشاره 49
- توضيح: 50
- خاتمه: 54
- دلايل عقلي بر قابل فهم بودن قرآن 55
- اشاره 55
- پاسخ به يك اشكال: 55
- توضيح: 56
- بخش چهارم مصونيّت قرآن از تحريف 57
- توضيح: 58
- اشاره 59
- صورت اول- تحريف به زياده: 59
- صورت دوم- تحريف به تعويض: 59
- انواع احتمالي تحريف 59
- صورت سوم- تحريف به نقيصه: 60
- دلائل عدم تحريف 61
- اشاره 63
- ادله قائلين به تحريف 63
- توضيح: 68
- خاتمه: 71
- بخش پنجم جمع و فراهم ساختن قرآن 73
- كتابت و ضبط قرآن در زمان پيغمبر 74
- اشاره 74
- كاتبان وحي 75
- وسايل نوشتن 76
- تركيب قرآن 78
- ابعاض قرآن [ايه] 79
- ترتيب آيات 80
- توضيح: 80
- ابعاض قرآن سوره. 82
- توضيح: 82
- تبصره: 83
- مفصل: 85
- طوال، هفت است: 85
- مئون: 85
- مثاني: 85
- تبصره: 87
- جمع قرآن در زمان پيغمبر 87
- تكلمه: 91
- توضيح: 92
- جمع خاص أمير المؤمنين علي بن ابيطالب (ع) 92
- توضيح: 93
- جمع قرآن در زمان ابي بكر 96
- توضيح: 97
- تنبيه: 97
- تبصره: 97
- تنبيه: 99
- جمع قرآن در زمان عثمان 99
- تبصره: 102
- تنبيه: 102
- تكمله: 103
- توضيح: 104
- تكلمه: 104
- تنبيه: 104
- بخش ششم قرائات 106
- اختلاف قرائات 107
- اشاره 107
- 1- وجوه اختلاف 108
- دوران دوم: 108
- دوران اول: 108
- توضيح: 110
- توضيح مهم: 110
- توضيح: 111
- 2- علل پيدايش اختلافات 111
- قسم اول- علل قهري و الزامي: 111
- تنبيه: 113
- قسم دوم- اختلافات عمدي: 115
- توضيح: 117
- 1- نظرات نحوي 117
- 2- نظرات كلامي 118
- 3- نظرات سياسي 118
- توضيح مهم: 119
- 3- حدود اختلافات جايز 121
- بررسي روايات سبعة احرف 123
- اشاره 123
- توضيح: 125
- تنبيهات: 128
- تكمله: 131
- تبصره: 133
- تنبيه: 134
- نتيجه: 134
- اشاره 135
- تلاش براي توحيد نصّ 135
- 1- توحيد نص به تمام معني الكلمه: 137
- 2- عدم توحيد نص: 138
- 3- توحيد نص در حد امكان و مقدور: 139
- نتيجه: 141
- مصاحف امام (نمونه) 142
- قرائات و قرّاء 144
- منشأ علم قرائات 144
- اشاره 144
- تكمله: 145
- اشاره 147
- تدوين كنندگان قرائات 147
- توضيح: 149
- شرايط قرائات 149
- اشاره 149
- تنبيه: 151
- 3- آحاد: 152
- 2- مشهور: 152
- اقسام قرائات 152
- اشاره 152
- 1- متواتر: 152
- 5- موضوع: 153
- 6- مدرج: 153
- 4- شاذّ: 153
- اشاره 153
- تواتر قرائات سبع 153
- نتيجه: 158
- اشاره 160
- جواز قرائات در نماز 160
- تذكر: 161
- تنبيه: 161
- خلاصه: 161
- تاريخ قاريان بنام 161
- اشاره 163
- قرّاء سبعه 163
- تبصره: 164
- بخش هفتم اسباب نزول 165
- 1- سبب عام: 168
- اقسام سبب نزول 168
- 2- سبب اصطلاحي: 168
- اشاره 168
- عموم لفظ و خصوص سبب 168
- اسباب نزول، سماعي است نه اجتهادي 170
- اشاره 170
- توضيح مهم: 171
- تنبيه: 172
- اشتباه در اسباب نزول 173
- تكلمه: 174
- بخش هشتم تفسير به رأي 176
- دوّم- فاسد: 177
- اول- صحيح: 177
- دلايل مانعين 178
- اشاره 183
- ادله مجيزين 183
- توضيح مهم: 184
- توضيح: 185
- منشأ خطا در تفسير 189
- بخش نهم محكم و متشابه 192
- توضيح: 194
- تعريف محكم و متشابه 195
- تعريف لغوي متشابه: 196
- تعريفات اصطلاحي: 196
- توضيح: 199
- [نمودار] 200
- تنبيه: 201
- تعريفات متشابه در اخبار 201
- توضيح: 201
- توضيح: 202
- تنبيه: 203
- تنبيه: 205
- توضيح: 205
- تبصره: 206
- تكمله: 208
- راسخون در علم 213
- اشاره 213
- ادله قائلين به معطوفه بودن: 215
- توضيح: 215
- رسوخ در علم چيست؟ 217
- از طرق عامّه: 218
- راسخين در علم كيانند؟ 219
- توضيح: 222
- تكمله: 223
- خلاصه 224
- بخش دهم ظهر و بطن قرآن 226
- اول- از كتاب: 227
- دوم- از سنت: 228
- اشاره 228
- تنبيه: 235
- اما دليل عقلي: 235
- تكمله: 237
- بخش يازدهم نسخ، بداء، تاريخ نزول 238
- اشاره 239
- نسخ 239
- دليل مطلب: 240
- توضيح: 241
- تعريف اصطلاحي نسخ 242
- توضيح: 243
- توضيح: 243
- آراء اهل اديان درباره نسخ 244
- شرايط نسخ 244
- دلايل مجيزين: 245
- دلايل مانعين: 245
- نسخ در مرحله وقوع 247
- اول- نسخ تلاوت بدون نسخ حكم 247
- وجوه نسخ 247
- دوم- نسخ تلاوت و حكم 247
- سوم- نسخ حكم و بقاي تلاوت منسوخ 248
- تنبيه: 249
- فايده نسخ 250
- وجوه نسخ به تقسيم ديگر 251
- اما جواب: 252
- توضيح: 254
- اشاره 255
- مسأله بداء 255
- توضيح: 257
- تاييد بداء از طرق عامه: 260
- توضيح: 261
- تنبيه: 261
- تأييد بداء از طرق خاصّه: 262
- تكمله: 263
- اشاره 265
- ملحق بخش يازدهم تاريخ نزول 265
- تنبيه: 266
- توضيح: 267
- ضوابط مكّي و مدني بودن 267
- توضيح: 269
- وجوه مختلف نزول قرآن 269
- سور مكي: 270
- سور مدني: 270
- بخش دوازدهم مصادر تفسير 271
- اشاره 273
- مصدر اول- قرآن مجيد 273
- توضيح: 274
- مصدر دوم- سنّت 276
- اشاره 276
- توضيح: 277
- توضيح: 281
- تكمله: 282
- طرق اماميّه: 283
- طرق عامّه: 285
- تكمله: 287
- رتبه كتاب و سنّت 291
- تعارض كتاب و سنّت 292
- توضيح: 293
- تكمله: 294
- خاتمه: 295
- اشاره 296
- مصدر سوم- قول صحابي 296
- صحابي كيست؟ 298
- توضيح: 305
- مصدر چهارم- قول تابعي 305
- ارزش قول صحابه در تفسير 305
- بخش سيزدهم شرايط تفسير 307
- اول- علم لغت 308
- قسم اول- علومي كه مفسّر بايد آنها را فرا گيرد، عبارتند از: 308
- توضيح: 309
- تذكر: 309
- دوم- علم صرف 310
- سوّم- علم اشتقاق 310
- چهارم- علم نحو و اعراب 311
- پنجم- علم اسلوب 312
- ششم- علم قرائات 313
- نهم- علم اسباب نزول 314
- هفتم- علم كلام و اصول عقايد با معاني اسماء اللّه 314
- هشتم- علم اصول فقه 314
- يازدهم- علم الدّرايه 315
- دهم- علم به ناسخ و منسوخ قرآن 315
- سيزدهم- علم به احوال بشر 315
- دوازدهم- علم به روايات مرفوعه در باب تفسير 315
- اشاره 315
- قسم دوم- اتخّاذ روش صحيح است 315
- چهاردهم- خلوص نيّت 315
- تذييل: 318
- خلاصه: 318
- ملحق بخش سيزدهم قصص و اسرائيليات 321
- اشاره 321
- تذييل: 325
- تكمله: 326
- بخش چهاردهم مكتب نبوي و عترت 328
- توضيح: 330
- تكمله: 337
- بخش پانزدهم مكتب صحابيان 339
- توضيح: 343
- بخش شانزدهم مكتب تابعين 345
- مدرسه مكه: 347
- اشاره 347
- مدارس تفسير 347
- سعيد بن جبير 348
- مجاهد 349
- مدرسه عراق: 350
- توضيح: 350
- اشاره 352
- توضيح مهم: 352
- مميّزات تفسير در عهد تابعين 352
- توضيح: 354
- بخش هفدهم عوامل گسترش اختلاف در تفسير 355
- يكم- حذف اسناد 357
- دوم- فقد نصوص 358
- اشاره 358
- توضيح: 358
- توضيح: 360
- سوم- پيدايش آراء مذهبي و موافقتهاي سياسي 361
- چهارم- گسترش علوم 370
- هفتم- مسأله رواني نوخواهي 373
- پنجم- پيدايش زندقه و شعوبيگري 373
- ششم- تداخل انواع تفسيرها 373
- هشتم- وضع حديث 374
- بخش هجدهم تدوين تفسير 378
- توضيح 383
- بخش نوزدهم نفوذ رأي در تفسير 385
- تأثيري كه زمان در فهم قرآن داشته است 386
- توضيح: 387
- بخش بيستم مكتب معتزله 392
- تنبيه: 397
- روش تفسير معتزليان 404
- بخش بيست و يكم مكتب باطنيّه و اخوان الصّفا 408
- خروج چشمگير از مرزهاي قانوني تفسير 409
- اشاره 411
- باطنيان 411
- تنبيه: 417
- اخوان الصّفا 420
- بخش بيست و دوّم مكتب صوفيّه 426
- توضيح: 429
- تنبيه: 434
- ابو حامد محمّد غزّالي 437
- محي الدّين ابن عربي 445
- بخش بيست و سوّم مكتب فلاسفه 472
- بخش بيست و چهارم مكتب علمي و اجتماعي در پرتو تمدن جديد 479
- معتزليان جديد 481
- بخش بيست و پنجم مكتب جستجوگران و نوآوران 494
- اشاره 500
- توضيح يكم: 500
- توضيح دوم: 501
- تكمله: 501
- توضيح سوم: 502
- بخش بيست و ششم تفاسير مهم و مفسّران بزرگ 504
- تفاسير عامّه 505
- تفاسير اماميّه اثنا عشريّه 506
- بخش بيست و هفتم تفسير متكامل 508
- بخش بيست و هشتم اعجاز قرآن 520
- حرف 521
- اشاره 521
- توضيح: 523
- تلائم و تنافر حروف: 523
- اشاره 524
- كلمه 524
- توضيح: 525
- توضيح: 527
- اشاره 531
- اعجاز قرآن در محتوي: 531
- توضيح: 541
- اشاره 544
- تحدّي يا هماورد جويي 544
- نكته مهمّ: 545
- تنبيه: 547
- هدايت: 551
- اشاره 551
- بررسي محتواي قرآن 551
- منطق تعليمي قرآن متّكي به فطرت است 554
- دو شرط مبلّغ احكام اللّه: نترسيدن و مزد نگرفتن: 562
- شمول و گسترش هدايت در قرآن: 563
- خير و شرّ، صلاح و فساد: 564
- احسن القول چيست؟: 568
- وجود ايمان بدون عمل صالح قابل تصوّر نيست: 568
- زندگي طيّب و گوارا بهره نيكوكاران است: 570
- حكومت سراسر زمين از آن مؤمنان نيكوكار خواهد بود: 571
- فساد: 572
- اوجه الوجوه هدايت: توحيد و يكتاپرستي: 577
- وجوه هدايت در قرآن مجيد 577
- امر به معروف و نهي از منكر 598
- عدالت 598
- عدالت، امر به معروف و نهي از منكر: 598
- عقل، علم، تفكّر، كشف، امتياز اشرف مخلوقات 599
- توضيح: 599
- خاتمه 605
محي الدّين ابن عربي
محي الدّين ابن عربي، متوفي به سال 638، گستاخترين مشاهير صوفيه در شطح و طامات و تأويلات ناروا و دلبخواه است، كه با راه خطيري كه در پيش گرفته بود نزديك بود قرآن را به قرآن جديدي تبديل كند.
وي با آنكه در موارد زيادي تأويلات مخالف با ظاهر را مردود ميشناسد و در اين باره بر باطنيان اعتراض ميكند و ميگويد:
فقد ضلّ و اضلّ الباطنيون الّذين اخذوا الاحكام الشّرعية من جانب واحد، و صرّفوها الي بواطنها و لم يتركوا من حكم الشّريعة في الظّاهر شيئا.
و متقابلا ميگويد:
و كذلك اهل الظّاهر الّذين اكتفوا بفهم الاحكام فهما سطحيّا ناقصا، و ان كانوا افضل من الاوّلين، و لم يحرموا من السّعادة؛ و السّعادة، كلّ السّعادة، مع الطّائفة الّتي جمعت بين الظّاهر و الباطن و هم العلماء باللّه و باحكامه. «1»
و در جاي ديگر گويد:
و اعلم انّ جميع ما تكلّم فيه من مجالسي و تصانيفي انّما هو من حضرة القرآن و خزائنه فإنّي اعطيت مفاهيم الفهم فيه و الإمداد منه. «2»
اما اين دعوي را سخنان مخالف او با نصوص قرآني باطل ميكند.
گويند مستي در وقت بيرون آمدن از ميخانه ميگفت:
اذا العشرون من شعبان ولّتفواصل شرب ليلك بالنّهار
و لا تشرب باكواب صغارفانّ الوقت ضاق عن الصّغار وقتي بيست روز از شعبان گذشت ميخوارگي شبت را به روز وصل كن. با جامهاي كوچك مياشام زيرا وقت براي كوچك تنگ است.
عابدي شنيد و سر به صحرا نهاد و چيزي از آن فهميد كه ديگران نفهميدند.
حال اگر «محي الدين» بنابراين تمثيل ميگويد: گوش بده كه آنچه را ميفهمم تو نميفهمي، اما كار تو قبول و اذعان است، بيراهه رفته، زيرا آن عابد فهم خود را براي خود نگهداشته و اصراري در تفهيم نامفهومات به ديگران نداشته است.
______________________________
(1) فتوحات، ج 1: 334.
(2) كتاب التذكاري: 14.