شناخت قرآن(کمالی) صفحه 519

طائفه به تنهايي جمع و گروه است.

6- قيد عدل در «اصلحوا بينهما بالعدل» براي آن است كه قبل از شروع قتال چون عمل خلافي واقع نشده است اصلاح تنها كافي است و اصلاح نسبت به دو طرف مساوي است، اما بعد از وقوع بغي و قتال، غير از قتال، احكامي هست كه بايد جاري شود و نسبت به طرفين يكسان نيست. بنابراين قيد عدل و تأكيد آن به «اقسطوا» براي سنجش و رعايت حقوق مختلف و استيفاي آنها براي من له الحق است، و اين اعجاز بياني خود مؤيّد قول اماميّه و بعضي از عامّه است در وجوب پرداخت خسارات.

«علّامه طباطبايي» در «الميزان» ذيل «فاصلحوا بينهما» گويد:

اصلاح تنها به وضع سلاح حاصل نمي‌شود بلكه بايد اصلاحي باشد همگام با عدالت و با اجراي احكام اللّه در آنچه متعدّي تعدّي كرده است، از خون و عرض و مال و هر حق ديگر كه ضايع كرده است.

7- مفهوم از اقتتال دو طائفه چنان است كه راهزنان و قطّاع الطّريق را شامل نمي‌شود، هر چند مرتكب قتل شده باشند؛ احكام آنان در قرآن و سنّت، جداگانه و به طور اشدّ آمده است.

بنابر آنچه مشروحا گفته شد، مفهوم متبادر آيه چنين است:

هرگاه دو گروه از مسلمانان با هم كشت و كشتار كردند، اي مسلمانان ميان ايشان اصلاح دهيد. پس اگر يكي از آن دو گروه (نپذيرفت و) بر ديگري ظلم كرد، با آن كه ظالم است جنگ كنيد تا از بيدادگري خود به فرمان خداوند و امر او باز گردد و توبه كند. پس اگر برگشت، ميان ايشان اصلاح دهيد بر پايه عدل؛ و دادگري كنيد تا با ايصال حق به صاحب حق جبران مافات شود؛ به درستي كه خداوند دادگران را دوست دارد.

و اين است فرمان خداوند در مورد مهمترين مصالح جامعه اسلامي، كه حفظ اتّحاد در ميان ايشان است، و پيغمبر اكرم (ص) به «انس» فرمود:

انصر اخاك ظالما او مظلوما. فقال انس: يا رسول اللّه هذا نصرته مظلوما فكيف انصره ظالما؟ قال تمنعه من الظّلم فذلك نصرك ايّاه. «1»